Trị liệu tâm lý bằng... chatbot?

AI giúp tôi bớt cô đơn

Cô Joy Adeboye, 23 tuổi ở Abuja (Nigeria) liên tục nhận được những tin nhắn lăng mạ đến từ một kẻ bám đuôi, một người đàn ông cô tình cờ gặp tại nhà thờ thời gian trước. Sau khi cô từ chối lời mời đi chơi, anh ta bắt đầu liên tục gửi những tin nhắn đe dọa, tống tiền, cũng như lan truyền các thông tin sai lệch về cô trên mạng xã hội. Gia đình và bạn bè - những người cô chia sẻ - lại không coi trọng chuyện này khiến cô càng lo sợ và hoảng loạn. Cô cũng không đủ khả năng chi trả cho việc trị liệu hoặc tư vấn trực tiếp, tình thế buộc cô phải tìm một giải pháp thay thế: tìm đến một chatbot WhatsApp có tên Chat Kemi mà cô được biết tại một sự kiện về bạo lực giới do một tổ chức phi chính phủ tổ chức.

Khi cô kể về nỗi lo lắng của mình và xin lời khuyên, Chat Kemi khuyên cô tạm khóa tài khoản mạng xã hội và cung cấp tất cả thông tin cần thiết về kẻ đe dọa cho người mà cô tin tưởng. Lần đầu tiên sau nhiều tháng cô cảm thấy vững lòng và bớt cô đơn.

Các nền tảng AI cung cấp hỗ trợ sức khỏe tâm thần ban đầu đã phát triển mạnh mẽ trong năm qua ở Mỹ cho thấy những kết quả trái ngược và gây nhiều luồng tranh cãi. Nhưng số người tìm đến chatbot khi gặp vấn đề tâm lý ngày càng tăng. Theo kênh tin tức CNBC, trong một cuộc khảo sát nghiên cứu sức khỏe với hơn 20 nghìn người trưởng thành ở Mỹ, 10,3% người tham gia cho biết họ sử dụng AI tạo sinh hàng ngày. Trong đó, 87,1% cho biết họ sử dụng công nghệ này vì lý do cá nhân, bao gồm tư vấn và hỗ trợ tinh thần. Trên TikTok, cụm từ tìm kiếm “Therapy AI Bot” có ít nhất 11,5 triệu bài đăng, từ người dùng chia sẻ những gợi ý để dùng chatbot trị liệu đến các chuyên gia y tế cảnh báo về những nguy cơ tiềm ẩn khi lạm dụng phương pháp này.

Ở châu Phi, gần 150 triệu người có vấn đề về sức khỏe tâm thần, với tình trạng thiếu hụt nhân viên y tế trầm trọng và chi phí đắt đỏ, AI vẫn là giải pháp tạm thời giúp bù đắp những khoảng trống về y tế. Nigeria, quốc gia có tới 240 triệu dân nhưng chỉ có vỏn vẹn 262 bác sĩ tâm thần. Chưa kể hệ thống y tế của Nigeria thường xuyên trong tình trạng thiếu kinh phí. Từ năm 2015 đến năm 2025, Nigeria chi chưa đến 5% ngân sách cho chăm sóc sức khỏe, trong năm 2026 là 4,2% - thấp hơn nhiều so với mục tiêu 15% mà các quốc gia thành viên Liên minh châu Phi đã đưa ra trong Tuyên bố Abuja năm 2001.

Tình hình ngày càng trở nên tồi tệ sau khi chính quyền Tổng thống Trump giải thể USAID. Hơn 90% dân số Nigeria không có bảo hiểm, khó tiếp cận các dịch vụ y tế trong lúc chi phí ngày càng tăng cao. Một buổi trị liệu tâm lý có thể phải mất từ 50 nghìn naira (27 bảng Anh) - tương đương với tiền mua thực phẩm cả tuần. Cộng với đó là sự kỳ thị người có vấn đề về sức khoẻ tâm thần khá phổ biến. Thế nên, nơi này là mảnh đất màu mỡ cho các nền tảng và ứng dụng hỗ trợ sức khỏe tâm thần dựa trên AI. Joy Aifuobhokhan, một bác sĩ y tế công cộng ở Lagos, thừa nhận: Lợi thế của các nền tảng này là chúng tiết kiệm chi phí và dễ tiếp cận hơn nhiều so với cách thức truyền thống.

Để lợi ích lớn hơn rủi ro

Nắm bắt xu hướng này, các công ty công nghệ đang chi hàng tỷ đô la để phát triển các công cụ AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Theo hãng tin CNN, đầu năm nay OpenAI đã giới thiệu Chat GPT Health, một phiên bản mới của chatbot có thể phân tích hồ sơ y tế, ứng dụng chăm sóc sức khỏe và dữ liệu từ thiết bị mang theo của người dùng để trả lời các câu hỏi về sức khỏe. Công ty Anthropic cũng cung cấp các tính năng tương tự cho một số người dùng chatbot Claude của họ. Các chương trình này, được gọi là mô hình ngôn ngữ lớn, không nên được sử dụng để chẩn đoán bệnh lý, nhưng có thể tóm tắt và giải thích các kết quả xét nghiệm phức tạp, phân tích các xu hướng sức khỏe trong hồ sơ y tế và số liệu thống kê từ ứng dụng hay giúp chuẩn bị cho cuộc hẹn với bác sĩ.

Ở châu Phi, các sáng kiến AI thương mại và phi lợi nhuận cũng đang chứng tỏ sức mạnh của công nghệ. HerSafeSpace là một tổ chức cung cấp hỗ trợ pháp lý và tinh thần miễn phí và tức thời cho các nạn nhân của bạo lực giới ở năm quốc gia Tây và Trung Phi. Dịch vụ Chat Kemi của tổ chức này có sẵn bằng ngôn ngữ địa phương và quốc tế. Tuy nhiên người sáng lập Abideen Olasupo cho biết: “những dịch vụ này không thay thế việc trị liệu tâm lý”, mà giới thiệu người dùng đến các chuyên gia hoặc tổ chức về sức khỏe tâm thần, pháp lý hoặc tâm lý xã hội nếu cần. “Mục tiêu chính của chúng tôi là hỗ trợ các bé gái, những người đặc biệt dễ bị tổn thương bởi bạo lực giới, nhất là trên không gian mạng,” ông nói.

Ứng dụng FriendnPal ở Nigeria có chatbot AI cung cấp dịch vụ tương tự, như hỗ trợ tinh thần, theo dõi tâm trạng, dùng công cụ ASMR để giảm căng thẳng và lo lắng, kết nối với người trị liệu. Theo người sáng lập Esther Eruchie, người dùng có thể tham gia vào các buổi trị liệu được thiết kế riêng và trả tiền theo từng lần sử dụng. Blueroomcare ngoài tác dụng kết nối với bác sĩ còn cung cấp dịch vụ chăm sóc ngoại trú trực tiếp và chăm sóc ảo tại các phòng khám đối tác trên toàn quốc, bao gồm đánh giá sức khỏe miễn phí và tính phí từ 5.000 đến 51.000 naira cho gói đăng ký trị liệu. Bà Eruchie cho biết, FriendnPal đã thực hiện hơn 10 nghìn cuộc trị liệu trong năm qua. Đối với nhiều bệnh nhân, tính tức thời và ẩn danh của chatbot là yếu tố then chốt tạo nên sức hấp dẫn của nó, nhưng quyền riêng tư khi đưa hồ sơ y tế lên mạng là điều khiến nhiều bệnh nhân lo ngại, báo The Guardian thông tin.

Hiệp hội Tâm lý học Mỹ khuyến cáo không nên sử dụng AI thay thế cho liệu pháp tâm lý và hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Đã có những nghiên cứu và báo cáo cho thấy AI gây nguy hiểm cho người dùng, nhiều trường hợp bị khủng hoảng khi trò chuyện với Chat GPT khiến tình trạng trầm trọng hơn. Các cuộc trò chuyện thường xuyên với AI có thể làm suy giảm các kỹ năng xã hội trong đời thực của con người. Một nghiên cứu của OpenAI-MIT Media Lab được công bố vào tháng 4/2025 cho thấy việc sử dụng Chat GPT nhiều mỗi ngày có liên quan đến sự cô đơn gia tăng.

Tiến sĩ Alero Roberts, chuyên gia tư vấn sức khỏe cộng đồng và giảng viên tại Trường đại học y khoa thuộc Đại học Lagos cho rằng, Chatbot AI dành cho sức khỏe tâm thần là một giải pháp sáng tạo, nhưng nếu không có các quy định chặt chẽ, chúng ta đang mạo hiểm bước vào vùng đất tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Robot không thể hiểu được cảm xúc của con người. Đối với những người đang gặp khủng hoảng, như có ý nghĩ tự tử hoặc rối loạn tâm thần, sự tiếp xúc của con người là rất quan trọng.

Không giống như thuốc hay bệnh viện, các nền tảng sức khỏe tâm thần dựa trên trí tuệ nhân tạo hoạt động trong một vùng xám về mặt pháp lý. Ở nhiều quốc gia, các cơ quan quản lý vẫn đang lúng túng trước ảnh hưởng của việc AI ngày càng được sử dụng phổ biến trong chăm sóc sức khỏe. Ông Bilal Mateen, Giám đốc AI của tổ chức phi chính phủ về sức khỏe PATH, cho rằng vấn đề là các quốc gia phải xây dựng những quy định cho riêng mình, cơ quan quản lý cần quyết định, cần quản lý, giám sát những nguy cơ nào, khi nào lợi ích lớn hơn những rủi ro tiềm tàng, để nhà cung cấp đưa sản phẩm đến tay người dùng bởi nó giúp ích cho họ. Hiện Cơ quan quản lý dược phẩm và thiết bị y tế Nam Phi (SAHPRA) cùng với PATH sử dụng nguồn tài trợ từ Wellcome để phát triển một khung pháp lý cho việc sử dụng AI trong y tế.

Trong khi phần lớn cuộc thảo luận về AI xoay quanh các chatbot như Google Gemini và Chat GPT, ông Mateen gợi ý rằng AI và AI tạo sinh có thể được sử dụng cho nhiều mục đích hơn nữa, chẳng hạn như đào tạo các tư vấn viên đồng đẳng nhằm cung cấp dịch vụ chất lượng cao hơn, hoặc giúp tìm phương pháp điều trị phù hợp nhanh hơn. Thế giới có hơn một tỷ người đang chung sống với các rối loạn tâm thần. Chúng ta không chỉ thiếu hụt nguồn nhân lực ở khu vực cận Sahara châu Phi mà ở khắp mọi nơi. Chúng ta có thể đáp ứng nhu cầu đang thiếu hụt đó nếu có khả năng tiếp cận tốt hơn với công nghệ một cách an toàn và hiệu quả, ông chia sẻ.