Những ai đã từng đến với tỉnh Sơn La khoảng 15 năm trở về trước sẽ không khỏi ngạc nhiên khi giờ đây trên những triền đồi bạc màu dần được phủ xanh bằng cây ăn quả; sản xuất nhỏ lẻ được thay thế bằng các chuỗi liên kết; nông sản từng chỉ quanh quẩn thị trường nội địa nay đã vươn ra xuất khẩu. Tỉnh Sơn La hôm nay đang từng bước khẳng định vị thế là vùng sản xuất cây ăn quả lớn của miền Bắc với nông nghiệp trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.
Khởi nguồn của sự chuyển mình ấy là một quyết sách đúng thời điểm. Nhìn nhận rõ thực trạng diện tích ngô trên đất dốc tuy lớn nhưng hiệu quả thấp, lại gây xói mòn, suy kiệt tài nguyên đất, tỉnh Sơn La đã quyết tâm chuyển đổi cơ cấu cây trồng.
Thế rồi chủ trương đưa cây ăn quả lên đất dốc được bàn thảo đưa ra triển khai thực hiện. Chủ trương không chỉ nhằm nâng cao giá trị kinh tế trên cùng đơn vị diện tích, mà còn hướng tới mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững, gắn với bảo vệ môi trường sinh thái.
Ngay từ đầu, tỉnh Sơn La xác định, nếu vẫn duy trì phương thức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún thì khó có thể tạo ra sản phẩm đồng đều, càng khó xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Vì vậy, việc phát triển các hợp tác xã nông nghiệp được xem là “chìa khóa” để tổ chức lại sản xuất. Thông qua mô hình này, các hộ nông dân được liên kết lại, tích tụ đất đai, hình thành các vùng sản xuất tập trung, từng bước áp dụng quy trình kỹ thuật đồng bộ.
Từ định hướng đó, hàng loạt cơ chế, chính sách đã được ban hành nhằm khuyến khích người dân tham gia vào các hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp. Kết quả, đến nay toàn tỉnh có 335 doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã trồng cây ăn quả với diện tích 6.766 ha, tăng tới 297 đơn vị so với năm 2015. Sự gia tăng nhanh chóng này không chỉ cho thấy sức lan tỏa của chủ trương, mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người nông dân.
Theo đồng chí Hoàng Văn Chất, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Sơn La nhiệm kỳ 2015-2020: Định hướng phát triển cây ăn quả trên đất dốc được đặt trong tổng thể tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng ứng dụng công nghệ cao, gắn với xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn địa lý. Cụ thể hóa định hướng đó, ngày 30/11/2015, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Sơn La đã ban hành Thông báo Kết luận số 121 về một số chủ trương trồng cây ăn quả trên đất dốc, xác định rõ mục tiêu chuyển đổi mạnh diện tích trồng ngô, khoai, sắn sang cây ăn quả.
Điểm đáng chú ý là, cùng với chủ trương, tỉnh Sơn La đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực, tạo động lực ban đầu cho người dân. Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành nghị quyết hỗ trợ 200 nghìn đồng cho mỗi hộ gia đình thực hiện ghép mắt cải tạo vườn tạp.
Dù mức hỗ trợ không lớn, nhưng trong vòng hai năm đã có hơn 90.000 hộ được hưởng lợi, với tổng kinh phí hơn 18 tỷ đồng. Đồng thời, tỉnh cũng thí điểm hỗ trợ tới 70% chi phí lắp đặt hệ thống tưới nhỏ giọt kết hợp phân bón hòa tan, một bước tiến quan trọng trong việc đưa công nghệ vào sản xuất nông nghiệp.
Đồng chí Tòng Thế Anh, Bí thư Huyện ủy Yên Châu, nơi có diện tích trồng xoài trên đất dốc lớn của tỉnh, cho biết: Những chính sách về hỗ trợ trồng cây ăn quả trên đất dốc không chỉ giúp người dân giảm bớt gánh nặng chi phí ban đầu, mà còn góp phần thay đổi nhận thức, khuyến khích đồng bào các dân tộc mạnh dạn chuyển đổi cây trồng. Từ chỗ e dè, quen với tập quán canh tác cũ, nhiều hộ đã chủ động học hỏi kỹ thuật, tham gia hợp tác xã, từng bước tiếp cận với sản xuất hàng hóa.
Sau 10 năm triển khai, chủ trương trồng cây ăn quả trên đất dốc đã mang lại những kết quả rõ nét. Tổng diện tích cây ăn quả và cây sơn tra của tỉnh Sơn La đến năm 2025 đạt hơn 8.500 ha. Riêng giai đoạn 2016-2025, diện tích chuyển đổi và trồng mới đạt 61.448 ha, sản lượng quả năm 2025 ước đạt 510.000 tấn. So với năm 2016, diện tích tăng 219%, sản lượng tăng 332%, đạt trên 81% mục tiêu về diện tích và gần 86% mục tiêu về sản lượng.
Không chỉ gia tăng về quy mô, chất lượng sản phẩm cũng được cải thiện đáng kể. Ông Mai Đức Thịnh, Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ phát triển nông nghiệp 19/5, thị xã Mộc Châu: Các hợp tác xã và nông dân đã biết kết hợp nhiều yếu tố trong sản xuất, từ giống cây trồng, kỹ thuật chăm sóc đến quy trình thu hoạch, bảo quản. Nhờ đó, sản phẩm không chỉ bảo đảm an toàn cho sức khỏe mà còn có mẫu mã, chất lượng đáp ứng yêu cầu của thị trường, góp phần xây dựng thương hiệu nông sản Sơn La.
Một trong những yếu tố quan trọng làm nên thành công của quá trình chuyển đổi là việc chú trọng quản lý giống cây trồng. Tỉnh Sơn La đã tăng cường kiểm soát chất lượng giống, công khai thông tin về các tổ chức, cá nhân kinh doanh giống trên cổng thông tin điện tử, bảo đảm minh bạch và đúng quy định.
Đến năm 2025, tỉnh Sơn La đã thẩm định, công nhận 381 cây đầu dòng và 16 vườn cây đầu dòng với 11.872 cây, cho phép khai thác hơn 5,6 triệu mắt ghép mỗi năm. Đây là nguồn vật liệu quan trọng, bảo đảm chất lượng cho việc trồng mới và cải tạo vườn cây.
Cùng với đó, Sơn La đã hình thành tám vùng cây trồng ứng dụng công nghệ cao được công nhận, trong đó có năm vùng cây ăn quả. Các vùng sản xuất tập trung như na ở Mai Sơn, xoài ở Yên Châu và Mai Sơn, nhãn và mận ở Yên Châu không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao, mà còn tạo nền tảng để xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ.
Nếu như giai đoạn 2015-2016, nông sản của Sơn La chủ yếu được sơ chế thủ công, chưa có mã số vùng trồng hay cơ sở đóng gói đạt chuẩn, thì đến nay bức tranh đã hoàn toàn khác. Toàn tỉnh hiện duy trì 218 mã số vùng trồng, trong đó có 202 mã phục vụ xuất khẩu.
Hệ thống chế biến tại Sơn La cũng phát triển mạnh với 560 nhà máy, cơ sở chế biến nông sản, hơn 2.700 cơ sở sấy long nhãn và nhiều loại nông sản khác. Đặc biệt, 59 sản phẩm OCOP được sản xuất, chế biến từ quả đã góp phần nâng cao giá trị gia tăng và đa dạng hóa sản phẩm.
Sự phát triển đồng bộ từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ đã tạo nên chuỗi giá trị khép kín, giúp nông sản Sơn La không còn phụ thuộc vào thương lái, từng bước chinh phục các thị trường khó tính. Đây cũng là yếu tố then chốt giúp nâng cao thu nhập cho người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa.
Từ một địa phương chủ yếu trồng ngô trên đất dốc, đến nay Sơn La đã trở thành tỉnh có diện tích cây ăn quả lớn nhất miền Bắc. Thành quả này không chỉ là con số về diện tích hay sản lượng, mà còn thể hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu kinh tế nông nghiệp, sự thay đổi trong tư duy sản xuất và cách làm của cả hệ thống chính trị và người dân.
Có thể khẳng định, thành công của Sơn La bắt nguồn từ một chủ trương đúng, nhưng quan trọng hơn là cách tổ chức thực hiện bài bản, quyết liệt và linh hoạt. Từ việc ban hành chính sách, hỗ trợ kỹ thuật, phát triển hợp tác xã, đến xây dựng chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ – tất cả được triển khai đồng bộ, tạo nên sức mạnh tổng hợp.
Trong bối cảnh nông nghiệp cả nước đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi theo hướng xanh, bền vững và hội nhập sâu rộng, câu chuyện của Sơn La là một minh chứng sinh động cho vai trò của tư duy đổi mới và quyết tâm hành động. Từ những triền đồi dốc từng bị xói mòn, giờ đây đã hình thành những vùng cây ăn quả trù phú, mang lại sinh kế ổn định cho người dân.
Với nền tảng đã được tạo dựng, Sơn La đang tiếp tục hướng tới mục tiêu nâng cao hơn nữa giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường xuất khẩu, ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong nông nghiệp. Nhưng trên hết, bài học lớn nhất vẫn là: khi chủ trương đúng đi vào cuộc sống bằng những giải pháp cụ thể, sát thực tiễn, thì nông nghiệp không chỉ là “trụ đỡ” mà hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế ở những địa phương còn nhiều khó khăn.
