Hà Nội bình dị, lắng sâu trong "Dấu vân tay của phố"

"Dấu vân tay của phố" chính thức ra mắt bạn đọc tháng 10/2026. Với dung lượng hơn 370 trang, tác phẩm được đầu tư công phu, thể hiện cách tiếp cận qua lối viết kết hợp tản văn và khảo cứu văn hóa của nhà văn Nguyễn Trương Quý. Từ những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé, bình dị trong đời sống thường nhật, tác giả mở ra những câu chuyện về lịch sử đô thị, ký ức cộng đồng và các giá trị bền bỉ làm nên bản sắc Thủ đô.

Mỗi thành phố đều có những dấu hiệu nhận diện qua công trình, đường nét, trục định hình... Và cũng có dấu hiệu khắc sâu trong đời sống như tên phố, đời sống khu tập thể, quán hàng... lưu giữ vẻ đẹp, thói quen sinh hoạt của con người. Đặt trong dòng chảy lịch sử, các chi tiết đều góp phần lý giải cho bản sắc và cả điều còn lại, nét đổi thay.

Tác giả gợi ra nhiều vấn đề đáng suy ngẫm mà ngay tên sách đã là liên tưởng giàu sức biểu đạt. Dấu vân tay mang đặc điểm riêng của mỗi người; mỗi vùng đất, mỗi khu phố lại có những dấu tích hình thành qua lịch sử, địa lý, nghề nghiệp và đời sống cư dân. Bao dấu tích ấy tạo nên sự khác biệt giữa các địa điểm, đồng thời kết nối trong một chỉnh thể văn hóa đô thị.

Nhà văn Nguyễn Trương Quý cho biết, bản thảo ban đầu có tên khác, sau đó được thay đổi nhằm diễn đạt rõ hơn ý tưởng về những dấu ấn riêng của từng khu vực trong thành phố. Tác giả nhìn nhận quá trình thực địa, đối chiếu với tài liệu lưu trữ như hành trình kiểm lại trí nhớ và ký ức về Hà Nội, nhất là khi cảnh quan, sinh hoạt và các mối quan hệ giữa con người với nơi chốn liên tục biến đổi.

Cuốn sách công phu gồm hai phần: "Màu phố và đường chữ", "Phấn và bụi kinh thành". Qua hệ thống bài viết về phố cổ, tên đường, các tuyến văn hóa, thú ăn, thú chơi và đời sống thị dân, Nguyễn Trương Quý lần theo các dấu vết có khả năng gợi mở lịch sử. Sách kết hợp tư liệu, hình ảnh, bảng thống kê và ký họa của tác giả, tạo điều kiện để người đọc hình dung sự thay đổi của Hà Nội qua nhiều thời kỳ.

Trong bài viết "Hàng Ngang áo xanh, Hàng Đào lụa đỏ", tác giả tìm hiểu nguồn gốc những cách gọi quen thuộc gắn với hai tuyến phố cổ. Từ ghi chép trong "Dư địa chí" của Nguyễn Trãi đến lịch sử hàng hóa và hoạt động buôn bán, câu chuyện mở ra một lát cắt về đời sống thương mại của Thăng Long-Hà Nội. Bởi lẽ đó, tên phố còn lưu dấu cả thông tin về nghề nghiệp, sản phẩm và cộng đồng cư dân từng hiện diện.

Một hướng khảo cứu khác được thể hiện qua những bài viết về lịch sử cây xanh và cảnh quan. Cây đa, cây gạo, cây muỗm... gắn với đền chùa, đường làng hay lối dẫn ra ngoại ô từng là những dấu mốc để người dân nhận biết địa hình, xác định phương hướng và gọi tên nơi chốn. Khi cảnh quan thay đổi, những dấu mốc ấy cũng biến đổi theo, để lại khoảng trống trong ký ức của người từng gắn bó lâu năm.

Cách lựa chọn tư liệu cho thấy sự quan tâm của Nguyễn Trương Quý đến những thành tố thường ít được chú ý trong các câu chuyện lịch sử lớn. Đó có thể là một tên phố, khu nhà ở, địa chỉ của các tòa báo và nhà in... hay thói quen sinh hoạt của cư dân. Từ chi tiết cụ thể, tác giả lần tìm mối liên hệ giữa cấu trúc đô thị với hoạt động kinh tế, văn hóa và đời sống xã hội. Đáng quý là việc khảo cứu góp phần làm sáng tỏ ý nghĩa của những giá trị con người vẫn gặp hằng ngày.

Tiến sĩ Trần Ngọc Hiếu, giảng viên Trường đại học Sư phạm Hà Nội, nhận định tác phẩm có cách tiếp cận Hà Nội như nơi chốn gắn với trải nghiệm sống và ý nghĩa của đô thị được hình thành qua sự tương tác giữa không gian vật chất, đời sống con người. Qua việc nhận diện địa chỉ, hoạt động của các cơ sở văn hóa và dấu tích còn lại, người đọc có thể hình dung những điều kiện vật chất góp phần thúc đẩy sự vận động của đời sống tinh thần Hà Nội trong nửa đầu thế kỷ 20.

Nhà văn Nguyễn Trương Quý từng đề cập đến tình huống con người ngày càng phụ thuộc vào bản đồ số để tìm đường ngay trong thành phố quen thuộc. Từ quan sát đó, tác giả đặt vấn đề về khả năng nhận biết không gian bằng trí nhớ, trải nghiệm của chính mình. Khi các tuyến đường, cảnh quan và địa điểm quen thuộc thay đổi, con người cũng phải điều chỉnh cách định vị bản thân trong thành phố.

Có lẽ, đây là gợi ý đáng suy ngẫm trong bối cảnh Thủ đô tiếp tục mở rộng và chuyển động mạnh mẽ. Phát triển đô thị đòi hỏi thay đổi về hạ tầng, kiến trúc và tổ chức không gian, nhưng quá trình ấy cũng đặt ra yêu cầu nhận diện những giá trị văn hóa cần được gìn giữ.

"Dấu vân tay của phố" tiếp nối mạch sáng tác Nguyễn Trương Quý bền bỉ theo đuổi qua nhiều năm, từ "Tự nhiên như người Hà Nội", "Ăn phở rất khó thấy ngon", "Hà Nội là Hà Nội", "Còn ai hát về Hà Nội", "Mỗi góc phố một người đang sống" đến "Hà Nội bảo thế là thường" và "Triệu dấu chân qua những cửa ô".

Qua tác phẩm của Nguyễn Trương Quý, Hà Nội đa thanh đa sắc từ ẩm thực, giao thông, tên phố, sinh hoạt thường ngày cho đến những biến đổi của cảnh quan và ký ức. Lối viết nhẩn nha, giàu quan sát giúp những vấn đề văn hóa vốn có thể khô khan trở nên gần gũi với bạn đọc. Cùng với thời gian, hướng tiếp cận của tác giả mở rộng sang những công trình khảo cứu đòi hỏi việc thu thập, đối chiếu tư liệu và đặt các hiện tượng văn hóa trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

Sinh năm 1977 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Kiến trúc Hà Nội, nhà văn Nguyễn Trương Quý hiện hoạt động trong lĩnh vực viết văn, vẽ tranh, giảng dạy, khảo cứu văn hóa... Nền tảng kiến trúc góp phần tạo nên sự quan tâm của tác giả đối với hình thái đô thị, cấu trúc không gian và mối quan hệ giữa môi trường vật chất với đời sống con người.

Ở Nguyễn Trương Quý có sự cẩn trọng của người luôn muốn cảm nhận sự vật đến tận tầng nghĩa sâu nhất. Anh kỹ tính trong công việc, đôi khi "khó chiều" và có những nỗi buồn dường như chỉ giữ lại cho riêng mình, ít giãi bày. Có lẽ bởi thế, những trang viết của anh thường mang vẻ điềm tĩnh, ý nhị trong xuyên suốt dòng suy tư bền bỉ. Không vội vã gọi tên cảm xúc, cũng chẳng dễ bằng lòng với cách lý giải có sẵn, cứ thế, qua từng cuốn sách, Nguyễn Trương Quý đầy nhẫn nại mà cũng thật tinh tế, bao dung trong nỗi niềm riêng hòa ký ức chung.