Độc đáo Di tích lịch sử Giàn Gừa

Trải qua hơn một thế kỷ với nhiều biến động, Giàn Gừa vẫn đứng vững như một "bảo tàng sống" về văn hóa, lịch sử và tâm linh của vùng đất phương Nam.

Tọa lạc tại xã Nhơn Ái, cách trung tâm thành phố Cần Thơ hơn 10km, Giàn Gừa chào đón du khách bằng một không gian xanh mướt, mát mẻ và yên tĩnh. Đây là khu sinh thái tiêu biểu cho vùng đất ngập nước Đồng bằng sông Cửu Long với những cây gừa có tuổi đời hơn 100 năm.

Điều khiến nhiều người khi đặt chân đến đây đều ngỡ ngàng chính là sự kỳ vĩ của bộ rễ và cành nhánh của giàn gừa. Những cây gừa cổ thụ đan xen, quyện chặt vào nhau tạo thành một mạng lưới khổng lồ, che phủ một vùng không gian rộng lớn. Sự phát triển tự nhiên này khiến ranh giới giữa gốc và nhánh trở nên mờ nhạt, tạo nên một "giàn" cây nguyên sinh vững chắc, độc đáo nhất miền Tây.

Sự tàn phá nặng nề của bom đạn thời kỳ chiến tranh đã khiến diện tích thu hẹp đáng kể (hiện còn khoảng 2.700 m² khu vực lõi), nhưng với sức sống tiềm tàng, Giàn Gừa vẫn không ngừng vươn mình. Hiện nay, diện tích phát tán của giàn cây đã lan rộng, hồi sinh mạnh mẽ...

Lịch sử của Giàn Gừa gắn liền với bước chân của những lưu dân thời nhà Nguyễn đi mở cõi. Theo lời kể của các bậc cao niên họ Nguyễn tại địa phương, vào năm Đinh Tỵ (1857), nhóm người từ sông Tiền do ông Cả Nguyễn dẫn đầu đã đến đây khai hoang lập ấp.

Giai thoại về sự linh thiêng của khu di tích bắt đầu từ một vụ hỏa hoạn làm cháy giàn gừa, kéo theo đó là dịch bệnh hoành hành khiến nhiều người chết. Một đạo sĩ từ vùng Thất Sơn (An Giang) đã chỉ dạy rằng, đây là nơi ngự trị của Bà Thượng Động Cố Hỷ. Vì giàn cây bị cháy, Bà không còn nơi trú ngụ, cho nên nổi giận giáng tai ương cho người dân nơi đây. Vì vậy, người dân phải lập miếu thờ Bà, cuộc sống mới bình an.

Vâng lời chỉ dạy, người dân cùng nhau trồng lại hàng gừa và lập miếu thờ phụng. Từ đó, cuộc sống trở lại bình yên, mưa thuận, gió hòa. Hằng năm, vào ngày 28/2 âm lịch, lễ Vía Bà được tổ chức trang trọng với nhiều lễ vật và các nghi thức truyền thống như: Múa bóng rỗi, đờn ca tài tử, thu hút đông đảo khách thập phương về chiêm bái và cầu nguyện quốc thái dân an.

Ngày 15/4/2026 (28/2 âm lịch), hàng nghìn người dân các nơi về dự lễ Vía Bà tại khu di tích này. Chị Trần Thể Hà người dân xã Phong Điền cho biết: “Tôi đến đây từ sớm dâng hương, lễ vật cầu mong sức khỏe, bình an mùa màng tươi tốt. Đây là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với tiền nhân có công khai phá vùng đất này để con cháu có cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc”.

Không chỉ là không gian văn hóa tâm linh, Giàn Gừa còn là một “pháo đài xanh” vững chắc trong hai cuộc kháng chiến chống xâm lăng. Với địa hình hiểm trở, tán cây che phủ kín đáo, nơi đây từng là địa điểm họp kín của Tỉnh ủy Cần Thơ để triển khai các nghị quyết quan trọng.

Trong giai đoạn 1961-1965, Giàn Gừa trở thành cơ sở mật đào tạo lực lượng biệt động nội thành Cần Thơ, đồng thời, là kho cất giấu vũ khí, đạn dược chiến lược. Những vết sẹo, vết đứt do bom đạn còn in hằn trên thân cây hôm nay chính là minh chứng sống động cho tinh thần thép của quân dân Cần Thơ, góp phần vào Đại thắng mùa Xuân năm 1975, giải phóng thành phố Cần Thơ.

Với những giá trị đặc biệt về nhiều mặt, Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ đã xếp hạng Giàn Gừa là Di tích lịch sử cấp thành phố. Đặc biệt hơn, từ năm 2013, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã công nhận Giàn Gừa là Cây Di sản Việt Nam. Đây là cây di sản đầu tiên của vùng Đồng bằng sông Cửu Long và là cây di sản duy nhất của thành phố Cần Thơ tính đến thời điểm đó.

Hiện nay, bên cạnh ngôi miếu thờ Bà Thượng Động Cố Hỷ, trong khuôn viên di tích có Đền thờ Bác Hồ, tạo nên một quần thể văn hóa-lịch sử trang nghiêm. Hiện, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố cùng với chính quyền địa phương có kế hoạch trùng tu, tôn tạo khu di tích này nhằm kết nối với các tuyến du lịch sinh thái ven sông Cần Thơ, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch, giới thiệu nét đặc trưng văn hóa của thành phố.

Đến với Giàn Gừa, du khách không chỉ được hít thở bầu không khí trong lành dưới tán lá xanh mát, mà còn là dịp để tìm về cội nguồn, tri ân những thế hệ đi trước. Giàn Gừa mãi là niềm tự hào của người dân thành phố Cần Thơ, một di sản quý báu cần được giữ gìn cho các thế hệ mai sau.