Hơn ba tháng tại Pháp trong mùa hè lịch sử năm 1946, qua lăng kính báo chí Pháp và ký ức kiều bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại dấu ấn một nhà ngoại giao sắc sảo, kiên định, một vị lãnh tụ vô cùng gần gũi; người không chỉ đấu tranh cho độc lập dân tộc, gieo mầm cho tình hữu nghị bền chặt giữa hai dân tộc mà còn truyền ngọn lửa yêu nước thiêng liêng đến kiều bào.
Ngày 31/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên đường sang thăm chính thức nước Pháp với tư cách là thượng khách của Chính phủ Pháp trong bối cảnh đầy phức tạp và biến động của lịch sử hậu Thế chiến thứ hai.
Trong 99 ngày ở Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thực hiện một chiến dịch ngoại giao nhân dân chưa từng có tiền lệ. Qua khoảng 400 cuộc gặp gỡ, tiếp xúc không mệt mỏi ngay tại sào huyệt của chủ nghĩa thực dân, Người vừa vạch trần bản chất ngoan cố, âm mưu chia cắt Việt Nam của giới cầm quyền hiếu chiến Pháp, vừa lay động lương tri, tranh thủ sự ủng hộ mạnh mẽ của đông đảo nhân dân tiến bộ Pháp và quốc tế đối với khát vọng độc lập, hòa bình của dân tộc Việt Nam.
Dấu ấn trong lòng nước Pháp
Sau chuyến bay quá cảnh qua nhiều quốc gia, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt chân đến Paris, Pháp vào ngày 22/6/1946. Tờ L’Humanité (Báo Nhân đạo - Cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Pháp) đã phản ánh đậm nét, chi tiết về hành trình lịch sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lúc Người đến Paris cho tới ngày rời nước Pháp.
Số ra ngày 23-24/6/1946, tờ L’Humanité đăng tin trang nhất về lễ đón Chủ tịch Hồ Chí Minh tại sân bay Bourget với sự chào đón nồng nhiệt của kiều bào và những người Pháp ủng hộ, đồng thời nhận định rằng “có sự cố tình gây khó khăn cho các cuộc đàm phán sắp tới giữa Pháp và Việt Nam”. Dù vậy, ngày 26/6/1946, tại cuộc gặp báo chí ở Paris, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bày tỏ: Chúng tôi hy vọng rằng những bước tiến lớn sẽ đạt được và chúng ta sẽ đi tới một sự hợp tác bình đẳng, chân thành, trung thực và hữu nghị giữa hai dân tộc chúng ta...
Trưởng ban Quốc tế báo L’Humanité, đồng chí Vadim Kamenka, chia sẻ: “Lật giở những trang báo cũ của L’Humanité, có thể thấy rất nhiều bài về hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Pháp trong suốt mùa hè năm 1946, đầy bản lĩnh và lay động. Người đã tranh thủ sự ủng hộ từ trí thức, nhân sĩ cho đến các cựu chiến binh Pháp từng phản chiến. Đây là một phần hết sức quan trọng trong chiến lược ngoại giao Nhân dân của Người nhằm hóa giải tâm lý thù địch, đập tan luận điệu tuyên truyền của phe thực dân và tranh thủ sự ủng hộ của những người từng trực tiếp nếm trải nỗi đau chiến tranh. Người đã biến chính nước Pháp thành diễn đàn vạch trần dã tâm tái chiếm Đông Dương của chính quyền thực dân, đồng thời thắp lên ngọn lửa đồng tình, ủng hộ từ hàng triệu trái tim tiến bộ...”.
Theo nhà sử học Alain Ruscio, nhân cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm. “Đó là một con người luôn ở ngoài mọi khuôn mẫu, thuộc về những nhân vật ngoại lệ nổi lên từ dòng chảy lịch sử vĩ đại, Chủ tịch của một đất nước với khoảng hai mươi lăm triệu dân, được kính trọng như một vị thánh, được tôn vinh như một người cha. Chưa một ai có thể đại diện cho muôn vàn cảm xúc và khát vọng như vậy, hóa thân đến một mức độ như vậy, cho một dân tộc”, ông Alain Ruscio ghi nhận.
Vào thời điểm đó, cái tên Việt Nam còn mới mẻ và mới lạ với đại đa số người Pháp. Nhưng sự hiện diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Pháp đã thu hút cả sự quan tâm của những tờ báo không chuyên về chính trị, như tờ tuần báo có đông công chúng Point de Vue (Tạp chí Quan điểm/Góc nhìn).
Trên số ra ngày 4/7/1946, tuần báo này dành hẳn 3 trang về Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong bài viết “Cộng hòa Việt Nam tự do”, tờ báo nhận định: “Việt Nam, Việt Minh, Nguyễn Ái Quốc, Hồ Chí Minh. Đối với 90% người Pháp, những từ này chỉ là một âm vang xa lạ và không có ý nghĩa. Tuy nhiên, trong một vài năm nữa, chúng sẽ được liệt kê chính thức trong các từ điển trên khắp thế giới và trong các sách giáo khoa tiểu học, cái tên cũ là Đông Dương sẽ bị làm lu mờ bởi những cái tên ra đời từ cuộc chiến tranh này”.
Xuyên suốt chuyến thăm lịch sử năm 1946 và qua các thông cáo báo chí chính thức được phát đi ngay khi đặt chân đến nước Pháp, tư tưởng cốt lõi của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước truyền thông và công chúng Pháp luôn tập trung vào các thông điệp: Thiện chí hòa bình và tinh thần hữu nghị, độc lập và thống nhất và cảm ơn sự ủng hộ của dư luận Pháp.
Tuy nhiên, Hội nghị Fontainebleau (diễn ra từ ngày 6/7 đến ngày 10/9/1946 tại Pháp), cuộc đàm phán chính thức cấp Chính phủ giữa nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nước Pháp nhằm bàn về việc thi hành Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 và tương lai của Đông Dương đã thất bại do lập trường hiếu chiến của chính quyền thực dân Pháp và sự đối lập không thể dung hòa về hai vấn đề cốt lõi là độc lập và thống nhất của Việt Nam.
Trước tình hình đó, ngày 14/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Tạm ước Việt-Pháp. Ngày 18/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời Pháp về nước. Đề cập ranh giới mong manh giữa hòa bình và xung đột, tờ Le Monde, số ra ngày 17/9/1946, đăng bài viết “Tạm ước Pháp-Việt Nam được ký kết” có nhận định: Thỏa thuận này sẽ là một bước tiến lớn so với Hiệp định 6/3/1946, với điều kiện hiển nhiên là nó phải được thực thi một cách trung thực.
Theo nhà sử học Alain Ruscio, Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn toàn ý thức được rằng một cuộc đụng độ vũ trang đã trở nên có thể xảy ra. Thực tế đã chứng minh điều đó một tháng sau từ biến cố Hải Phòng. Dù vậy, từ những cuộc gặp, tiếp xúc của Người trong thời gian ở Pháp, tiếng nói chính nghĩa của một nước Việt Nam độc lập đã vang lên đanh thép, lột trần bộ mặt bội ước của thực dân Pháp và chinh phục sự ủng hộ của lực lượng tiến bộ Pháp trước ngưỡng cửa cuộc kháng chiến toàn quốc.
Tiếp lửa và nuôi dưỡng phong trào yêu nước của kiều bào tại Pháp
Chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946 đã đặt nền móng tư tưởng và tổ chức vững chắc cho phong trào yêu nước của người Việt tại Pháp suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ sau này. Nhiều trí thức, kỹ sư, bác sĩ Việt kiều (như Trần Đại Nghĩa, Trần Hữu Tước, Võ Quý Huân, Võ Đình Quỳnh...) đã nghe theo tiếng gọi của Người, từ bỏ cuộc sống sung túc ở Paris để theo Bác về nước trực tiếp tham gia cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.
Ông Nguyễn Văn Bổn, nguyên Chủ tịch đặc trách đối ngoại Hội người Việt Nam tại Pháp, nhớ lại: “Không có vinh dự được gặp Bác Hồ năm 1946 ở Pháp, nhưng từ những năm 1960, chúng tôi thường xuyên được nghe thế hệ kiều bào đi trước kể về những kỷ niệm không thể quên với vị lãnh tụ kính yêu. Trong chuyến thăm dài ngày ở Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành nhiều thời gian để tiếp và nói chuyện với đại biểu từng đoàn thể kiều bào, gồm thủy thủ, công nhân, công binh, trí thức, phụ nữ, thanh niên, thiếu nhi... Một trong những cuộc gặp đặc biệt còn ghi trong lịch sử phong trào yêu nước là tại Nhà Tương tế (Maison de la Mutualité) ở Paris ngày 15/7/1946, với sự tham dự của hơn 2.000 kiều bào. Những lời Người khuyên dặn: Thân ái, đoàn kết, tăng cường hữu nghị, ủng hộ Tổ quốc… đã để lại dấu ấn sâu sắc trong ký ức của các thế hệ Việt kiều”.
Ông Nguyễn Thanh Tòng, nguyên Phó Chủ tịch Hội người Việt Nam tại Pháp chia sẻ: “Ký ức về những ngày Bác Hồ đặt chân tới Paris đã trở thành sợi dây thiêng liêng nối liền quá khứ với hiện tại, là ngọn lửa sưởi ấm và dẫn đường cho bao thế hệ kiều bào. Cuộc gặp của Người ngày 15/7 và 2/9/1946 ở Paris là lời hiệu triệu thiêng liêng, tạo nên sợi dây kết nối bền chặt với Tổ quốc. Hình ảnh Bác Hồ đứng tại Nhà Tương tế ở Paris, đã in sâu vào tâm trí nhiều thế hệ kiều bào ở Pháp”.
Nhìn lại diễn biến năm 1946 có thể thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh đã biến chuyến thăm Pháp đầy rào cản ngoại giao thành đỉnh cao của nghệ thuật đối ngoại Nhân dân và bản lĩnh chính trị Việt Nam, không chỉ gieo những hạt mầm bền vững cho tình yêu nước của kiều bào và tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước mà còn chuẩn bị sự ủng hộ của kiều bào yêu nước và đông đảo nhân dân yêu chuộng hòa bình Pháp đối với cuộc kháng chiến chính nghĩa của dân tộc Việt Nam sau này.