Cơ cấu lại chi ngân sách nhà nước theo hướng bền vững, hiệu quả (Tiếp theo và hết) (*)

Cùng với việc giảm tỷ trọng chi thường xuyên, tăng hợp lý chi đầu tư phát triển, việc tiếp tục hoàn thiện và nâng cao các giải pháp kỹ thuật trong kiểm soát chi NSNN giúp hoạt động điều hành ngân sách bảo đảm mục tiêu đã đề ra. Tuy nhiên, điều quan trọng là cần giải quyết rốt ráo “gốc rễ” của tăng chi bất hợp lý.

Cân đối các khoản chi

Theo các chuyên gia kinh tế, trong các giải pháp quan trọng, cơ bản, việc cơ cấu lại NSNN trong tương quan với thu ngân sách, nợ công, bảo đảm nền tài chính quốc gia an toàn, bền vững được coi là tiền đề để củng cố các cân đối lớn của nền kinh tế, ổn định vĩ mô vững chắc… Cần kiểm soát quy mô chi trong phạm vi khả năng nguồn lực của nền kinh tế, phù hợp trình độ phát triển và hội nhập của đất nước. Cùng với đó, cần nâng cao hiệu quả, hiệu lực phân bổ và sử dụng ngân sách, hiệu quả chi tiêu công, nhất là hiệu quả chi đầu tư công, tập trung cho các mục tiêu ưu tiên của nền kinh tế. Việc cơ cấu lại chi ngân sách một cách toàn diện yêu cầu phải cân đối giữa chi đầu tư, chi thường xuyên, giữa các ngành, lĩnh vực, giữa các cấp ngân sách và ngay trong nội bộ ngành, lĩnh vực.

Theo Vụ trưởng Ngân sách nhà nước (Bộ Tài chính) Võ Thành Hưng, qua theo dõi chi tiêu ngân sách những năm gần đây, có thể nhận thấy, ngoài cơ cấu chi đầu tư và chi thường xuyên còn bất cập, ngay trong số chi thường xuyên, các khoản chi lương, có tính chất lương và chi thực hiện chính sách an sinh xã hội đã chiếm hơn 60% tổng chi thường xuyên, bình quân khoảng 35 đến 37% tổng chi ngân sách giai đoạn 2011 - 2015, cao gấp hai lần so với mức bình quân chung của các nền kinh tế mới nổi. Xét theo từng lĩnh vực, chi cho các lĩnh vực sự nghiệp chiếm phần lớn chi thường xuyên giai đoạn 2011-2015 và sẽ còn tăng khi chịu nhiều áp lực. Vì vậy, khả năng cắt giảm chi thường xuyên mà không ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ và việc thực hiện các mục tiêu đề ra là hạn chế. "Vấn đề là phải thực hiện đồng bộ các giải pháp mới bảo đảm thực hiện tốt hoạt động cải cách chi", Vụ trưởng Võ Thành Hưng cho biết.

Ðể cơ cấu lại hiệu quả chi NSNN, cần chấm dứt tình trạng phân bổ, giao vốn chậm, giải ngân không đạt dự toán, dẫn tới chuyển nguồn lớn. Ngân sách cần tập trung vào các nhiệm vụ thiết yếu, còn lại khuyến khích các thành phần kinh tế khác đầu tư vốn thực hiện các nhiệm vụ phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội. Một khi đầu tư phân tán, kéo dài, không dứt điểm vẫn diễn ra, số vốn bố trí đầu tư cho các công trình trọng điểm quốc gia, chương trình mục tiêu (là đối tượng ưu tiên) vẫn còn thấp thì rất khó thực hiện cải cách, bởi như thế ngân sách buộc phải "dàn hàng ngang" để chi, sẽ không hiệu quả. Trong thực tế, cách làm của Quảng Ninh tập trung cho các công trình trọng điểm sẽ giúp đưa các công trình đó nhanh chóng vào sử dụng, từ đó tạo đòn bẩy cho phát triển kinh tế là rất đúng hướng. Việc làm này cần sự đồng thuận rất cao, và sự quyết liệt trong quá trình thực hiện mới bảo đảm thành công. Một khi hiệu quả đầu tư công thấp, cơ cấu lại đầu tư công chậm, phân bổ dàn trải, giải ngân không đạt kế hoạch, số chuyển nguồn lớn và kéo dài... không chỉ làm tăng chi phí, tăng gánh nặng cho kiểm soát chi mà còn không đạt mục tiêu cuối cùng của tiến trình cơ cấu lại chi NSNN.

Xã hội hóa dịch vụ công

Trong các giải pháp vĩ mô cơ cấu lại chi NSNN, các chuyên gia kinh tế nhấn mạnh, việc cần làm ngay là tăng cường xã hội hóa việc cung ứng các dịch vụ sự nghiệp công nhằm tinh gọn bộ máy, tinh giản biên chế hành chính, sự nghiệp... Với gần 60 nghìn đơn vị sự nghiệp công lập (chưa tính tới khu vực đảng - đoàn thể, lực lượng vũ trang và sáu địa phương), tổng kinh phí chi thường xuyên các lĩnh vực sự nghiệp giai đoạn 2011-2016 là 2.721.339 tỷ đồng. Theo thống kê chưa đầy đủ thì riêng kinh phí chi hoạt động bộ máy chiếm hơn một nửa số chi nêu trên, chủ yếu là kinh phí chi hoạt động bộ máy. Trong chi hoạt động bộ máy thì riêng tiền lương lại chiếm khoảng 67% tổng chi. Trong số này, có 70,8% đơn vị thuộc lĩnh vực giáo dục, và chỉ có 3,2% đơn vị tự chủ được chi thường xuyên, còn tới 70,1% đơn vị do NSNN bảo đảm toàn bộ. Phần lớn các đơn vị sự nghiệp công lập tập trung ở địa phương, đều có mức tự chủ thấp.

Theo PGS, TS Vũ Sỹ Cường (Học viện Tài chính), việc nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập sẽ giúp công tác quản lý, sử dụng ngân sách thu hẹp đối tượng "cấp phát" ngân sách, qua đó giảm tỷ lệ chi thường xuyên. Việc này đặc biệt quan trọng bởi trong thực tế, chi cho đơn vị sự nghiệp công lập rất cao, trong đó chủ yếu là chi cho lĩnh vực giáo dục và đào tạo, y tế đều tăng nhanh qua các năm, và tổng chi cho lương của Việt Nam trong ngân sách tương đối cao so với các quốc gia khác trong khu vực. Ðó là chưa kể với xu hướng tăng như hiện nay, tỷ lệ chi lương của Việt Nam có thể vượt mức bình quân của các quốc gia thu nhập trung bình, gây áp lực về tài chính công. Cải cách dịch vụ công, tăng cường hiệu quả của các đơn vị sự nghiệp công lập chính là một cách chi ngân sách theo hiệu quả đầu ra, giảm tình trạng Nhà nước lấn sân thị trường trong khi phải gánh nặng chi NSNN.

Ðồng tình với quan điểm này, ThS. Nguyễn Thị Nguyệt (Trường đại học Kinh tế kỹ thuật công nghiệp) cho rằng, việc tinh gọn bộ máy, giảm biên chế hưởng NSNN nên được coi như giải pháp đột phá, có tính cải cách mạnh mẽ chi ngân sách. Thí dụ ở Quảng Ninh, trong vòng hai năm qua, tỉnh đã giao tự chủ tài chính cho 84 đơn vị sự nghiệp công lập, có thêm 1.442 viên chức không hưởng lương từ NSNN, kinh phí ngân sách cấp năm 2018 giảm 120 tỷ đồng so năm 2017 mà vẫn bảo đảm các nhiệm vụ chi, bảo đảm cho hoạt động của bộ máy. Trong các năm 2017, 2018, chỉ tính riêng lĩnh vực y tế, giảm chi NSNN trực tiếp cho các đơn vị sự nghiệp công lập mỗi năm đã lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Số thống kê chưa đầy đủ tại 55 tỉnh, thành phố của Bộ Y tế cho thấy, so với năm 2016, ngân sách cấp cho các bệnh viện năm 2017 giảm khoảng 5.738,7 tỷ đồng, năm 2018 giảm thêm 3.208 tỷ đồng. Ðối với các đơn vị trực thuộc Bộ Y tế quản lý, tính đến năm 2019, số đối tượng hưởng lương từ ngân sách đã giảm 30.826 người với số tiền lương phải chi khoảng 2.900 tỷ đồng/năm. Rõ ràng, nếu làm triệt để lĩnh vực này, số chi còn giảm mạnh, qua đó tăng sức mạnh cho NSNN.

Rõ ràng, để hướng đến cơ cấu chi ngân sách bền vững, hiệu quả, cần giảm tỷ lệ chi thường xuyên bằng cách giảm tốc độ tăng biên chế và quỹ lương cho cán bộ, công chức, viên chức, phát triển một bộ máy hành chính linh hoạt và có khả năng đáp ứng cao hơn. Chỉ khi đẩy mạnh thực hiện các mục tiêu về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đổi mới hệ thống tổ chức và quản lý; nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, từng bước kiểm soát chi NSNN theo kết quả đầu ra thì khi đó mới góp phần cơ cấu lại chi NSNN thành công.

Trong điều kiện nguồn thu NSNN tương đối khó khăn hiện nay, cùng với việc giảm tỷ trọng chi thường xuyên, tăng hợp lý chi đầu tư phát triển, công tác quản lý chi NSNN cũng cần phải đổi mới để đáp ứng được sự linh hoạt và hiệu quả sử dụng của NSNN, trong đó tập trung các giải pháp kỹ thuật như kiểm soát chi từ Kho bạc Nhà nước, kiểm soát tỷ trọng, cơ cấu, quy mô chi… Ngoài ra, các giải pháp đến từ điều hành kinh tế vĩ mô như giảm dần và chấm dứt xu hướng giảm chi đầu tư (đặc biệt ở cấp trung ương), cải thiện lập ngân sách đầu tư để hỗ trợ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo nguồn thu bền vững đóng vai trò rất quan trọng...

* Bài 1: Dịch chuyển cơ cấu, tỷ trọng chi ngân sách

--------------------------------------

(★) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 29-10-2019.