"Chảy về miền ký ức" - hành trình thơ ca hướng về nguồn cội

Nhà thơ Nguyễn Đăng Độ sinh năm 1966, quê ở Hà Tĩnh. Ông nhập ngũ tháng 2/1985 trong đội hình Tiểu đoàn 1016 thuộc Sư đoàn 316, tham gia bảo vệ biên giới phía bắc năm 1985-1986. Tác giả đã có quá trình sáng tác thầm lặng, bền bỉ gắn với những trải nghiệm về quê hương, người lính, tình thân và những suy tư về đời sống.

Từ "Khoảng trời con gái" đến "Bình minh đỏ" của nhà thơ Nguyễn Sĩ Đại

23/07/2026 17:57

Tập thơ "Chảy về miền ký ức" gồm 60 bài với ý nghĩa đặc biệt khi gắn với năm sinh 1966 và tuổi 60 của tác giả trong năm 2026. Đọc tập thơ, Đại tá, nhà thơ Trần Anh Thái nhận định, đây là hành trình trở về với những dữ liệu, sự kiện, cảm xúc và trải nghiệm đã được lưu giữ trong ký ức; từ đó, những câu chuyện riêng của đời người mở ra những tầng nghĩa rộng hơn về tình mẫu tử, phụ tử, quê hương, về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía bắc, tình bạn, tình yêu.

Tháng 8 này, khi “Chảy về miền ký ức” đến với bạn đọc cũng như cách tác giả xác định điểm xuất phát của thơ mình; trở về miền ký ức cũng là trở về nơi chứa đựng những kỷ niệm thiêng liêng được cất giữ trong ý thức và tiềm thức.

Ngay từ bài thơ mở đầu - “Dâng mẹ”, Nguyễn Đăng Độ đã lựa chọn điểm tựa gần gũi nhất nhưng cũng sâu xa nhất của ký ức đó là người mẹ. Hình ảnh mẹ trong thơ ông là người mẹ của đời sống, ở miền quê nghèo, gắn bó với những năm tháng cơ cực. Áo tơi, gió bấc, gió Lào, vại cà, hũ nhút, đồng khô, sông cạn, bàn chân trần... những hình ảnh ấy tạo nên thế giới vừa cụ thể vừa giàu sức gợi. Trong bài “Dâng mẹ”, người mẹ hiện lên giữa “gió bấc”, “gió lào”, những mùa khô hạn và cơ cực, vẫn lặng lẽ gánh lấy nhọc nhằn để nuôi con.

Các nhà phê bình văn học thường chú ý đến cách Nguyễn Đăng Độ khắc họa sự hy sinh ấy. Theo đó, từ những chi tiết cụ thể đã tạo ra sức nén cảm xúc. Hình ảnh “thân gầy” chịu “nắng đốt mưa găm”, rồi “rút ruột đời tằm nhả tơ” gợi biểu tượng người mẹ đã dành trọn sức lực và cuộc đời cho con. Cảm xúc được gửi vào hình ảnh, nhịp điệu mỗi câu thơ.

“Khóc cha”, “Cách biệt”, “Xin mẹ ngủ yên”, “Anh tôi”... tạo thành vùng thơ về chia lìa. Ở đó, sự ra đi còn làm thay đổi cách người ở lại nhìn về thời gian. Trong “Cách biệt”, hình ảnh căn nhà thiếu vắng tiếng cha, khu vườn và những vật quen thuộc trở thành những dấu hiệu của sự trống vắng.

Từ gia đình, dòng ký ức tiếp tục chảy về tuổi thơ. “Tìm lại tiếng nôi đưa” là cuộc trở về với lời ru, với khóm tre, với bến nước và với “xứ Nghệ” trong tâm thức. Nhà thơ đi tìm “chiếc vé tuổi thơ” qua hình ảnh giàu tính biểu tượng cho mong muốn trở lại thời gian đã mất. Ký ức vì thế chứa đựng cả nghịch lý, đó là càng xa xôi, cách trở, càng khó quên.

Đại tá, nhà thơ Trần Anh Thái gọi thơ Nguyễn Đăng Độ là thơ tâm tình. Theo ông, phần lớn các bài thơ trong tập hướng về cha mẹ, quê hương, bạn bè và những người thân trong gia đình.

Thơ Nguyễn Đăng Độ luôn bắt nguồn từ hiện thực đời sống. Tác giả không coi thơ ca như cuộc chơi thuần túy của kỹ thuật ngôn ngữ mà xác định thơ phải có gốc rễ từ thực tế, buồn vui, đau khổ, hạnh phúc và khát vọng của con người. Nhà thơ chỉ có thể cảm nhận sâu sắc hơi thở đời sống khi trực tiếp hòa mình vào lao động, chiến đấu và sinh hoạt của nhân dân, trải qua những va xiết trường đời.

Quan niệm ấy giúp lý giải vì sao những hình ảnh trong “Chảy về miền ký ức” thường rất đời và đó đều là những chất liệu tưởng bình thường nhưng khi đi qua ký ức và cảm xúc của người viết, trở thành chất liệu của thơ.

Một trong những vùng ký ức có sức nặng trong tập thơ là ký ức chiến tranh, về những hy sinh của một thế hệ. Khi viết về quê hương Hà Tĩnh, về những cô gái hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc, Nguyễn Đăng Độ tái hiện một địa danh lịch sử; đồng thời, những câu thơ về sông Lam, Hồng Lĩnh, biển Thiên Cầm và các nữ Anh hùng liệt sĩ hy sinh gợi ra sự gắn bó giữa địa lý quê hương và lịch sử dân tộc.

Khi viết về Truông Bồn, nhà thơ sử dụng những hình ảnh mạnh về đất, bom đạn, máu và những cung đường. Đó là những câu thơ mang sắc thái bi tráng; đồng thời cho thấy cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc cũng chứa đựng vô vàn sự khốc liệt, đau đớn của mất mát, hy sinh.

Đọc “Chảy về miền ký ức”, người đọc gặp những lớp người và những miền đời đã làm nên con người thi sĩ. Đó là người mẹ tảo tần, người cha đi qua chiến tranh và nghèo khó, những người thân đã khuất, những người bạn và những vùng đất từng gắn bó, mở ra không gian sâu lắng, trữ tình.

Với Nguyễn Đăng Độ, những gì đã sống, đã yêu, đã mất, đã đau và đã nhớ được gửi vào thơ. Từ đó, ký ức riêng trở thành phần của ký ức chung. “Chảy về miền ký ức” cũng là lời mời người đọc trở về miền ký ức chính mình, nơi có những người thân yêu, những vùng đất không thể quên và những giá trị tưởng bình thường nhưng làm nên chiều sâu của đời sống.