Tranh Kim Hoàng xưa còn được gọi là dòng tranh đỏ, bởi tranh được vẽ trên nền giấy màu đỏ cam. Chính vì màu đỏ cam phù hợp với quan niệm về sự ấm áp, đem lại nhiều may mắn và phúc lộc cho gia chủ, cho nên tranh Kim Hoàng thường được chọn lựa để mua về treo trong nhà dịp Tết. Cũng giống như nhiều dòng tranh khác, tranh Kim Hoàng có vẽ theo chủ đề 12 con giáp. Tuy nhiên, các chuyên gia, họa sĩ và nhà nghiên cứu của dự án hiện nay mới khôi phục được mẫu tranh lợn và gà, cho nên cần phải có một mẫu tranh nghê mới phù hợp với quan niệm dân gian và phong cách của làng tranh Kim Hoàng để đưa vào thực hiện.
Nhà nghiên cứu mỹ thuật, họa sĩ Trần Hậu Yên Thế là một trong những họa sĩ theo sát với dự án khôi phục tranh. Anh đã đem một trong những mối quan tâm của anh trong kho tàng mỹ thuật dân gian Việt Nam ứng dụng vào việc khôi phục tranh Kim Hoàng, là hình tượng con nghê. Trần Hậu Yên Thế cho biết, nghê là biểu tượng của con vật trấn trạch, trừ tà, mang ý nghĩa liên quan đến nguồn sáng hoặc tạo ra năng lượng, xua đuổi những thế lực hắc ám. Chó, cùng với Trâu, là những loài vật thân thiết gần gũi nhất với con người, có ý nghĩa quan trọng trong việc sản xuất và bảo vệ cuộc sống của con người. Chó đá, hay còn gọi là ngao, nghê được đặt đầu làng, cổng nhà tượng trưng cho con vật canh giữ và bảo vệ an toàn cho ngôi làng hoặc cho gia chủ. “Trong các truyền thuyết Á Đông, có tồn tại một loài được gọi là thiên cẩu. Nghê cũng tương tự như thiên cẩu. Tuy nhiên, con nghê thường được đặt ở các cổng đình, đền để bảo vệ, trừ tà, chứ thường người ta không treo tranh chó” – họa sĩ cho biết.
Trần Hậu Yên Thế cho biết, trong nhiều năm qua, anh đã sưu tầm được hàng chục hình ảnh con nghê ở nhiều nơi. Anh và các họa sĩ lựa chọn hình ảnh nghê gỗ ở đình Lâu Thượng (xã Trưng Vương, Việt Trì, Phú Thọ), vốn là nghê sơn son thếp vàng, phù hợp với khung cảnh ngày Tết. “Con nghê ở đình Lâu Thượng có những cái đao mác tua tủa lên giống như những ngọn lửa, tia chớp, tương đồng với hình ảnh nguồn sáng, ánh lửa, tạo ra năng lượng” – Trần Hậu Yên Thế giải thích. Con nghê này hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Mẫu tranh nghê theo hình tượng nghê ở đền vua Đinh.
Tranh nghê mô tả hình ảnh con nghê vạm vỡ, đường nét đơn giản nhưng uy vũ, màu đỏ thếp vàng nổi bật trên nền giấy đỏ cam. Các họa sĩ, chuyên gia tham gia dự án hy vọng thị trường sẽ đón nhận dòng tranh “trở lại từ quá khứ này” bởi màu sắc Tết rất đặc trưng.
Một mẫu nghê nữa cũng được các thành viên dự án đưa vào làm tranh trong mùa Tết năm nay là hình tượng nghê đền vua Đinh (Hoa Lư, Ninh Bình). Nghê đền vua Đinh theo như một số tài liệu, được tạc theo nguyên mẫu một giống chó săn bản địa.
Nghê với những họa tiết hình lửa.
Tranh nghê được các họa sĩ phác thảo, chốt mẫu và các nghệ nhân đem mẫu đi khắc gỗ. Nghệ nhân khắc gỗ được mời từ Bát Tràng và phía nam ra, làm việc ở ngoài này tới 4-5 tháng. Khi xong bản rập, tranh được in nét viền ban đầu, rồi vẽ chi tiết, in một lần nữa rồi mới vẽ hoàn thiện. Đây cũng là điểm khác của tranh Kim Hoàng nói chung so với các dòng tranh dân gian khác, là chỉ in hoặc chỉ vẽ.
Hiện tại, tranh Kim Hoàng có khoảng vài người "luyện tay" vẽ thành thạo mẫu nghê mới. Hai trong số đó là các nghệ nhân trẻ Đào Đình Trung và Xuân Như, những người yêu mến dòng tranh quê hương và dồn hết tâm huyết cho tranh Kim Hoàng.
Từ năm trước, tranh Kim Hoàng đã bắt đầu xuất hiện tại một số hội xuân, và tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Năm nay, tranh nghê Kim Hoàng cũng chính thức được giới thiệu tại Hội chữ xuân Văn Miếu, đánh dấu sự trở lại của một dòng tranh đã từng huy hoàng trong quá khứ.
