Săn "hình" của sách

Cuốn sách độc nhất của Hồ Chủ tịch

Trong căn nhà nhỏ gần khu Hỏa Lò (Hà Nội), ông Đàm trân trọng mở ra cuốn sách được coi là độc đáo nhất gắn với Bác Hồ - cuốn Lịch sử nước ta. Cuốn sách của Bác rất lạ! Chỉ với một tập giấy mỏng dính, khố 9x15cm (chỉ nhỉnh hơn bao thuốc lá), bằng giấy dó, Bác đã tường thuật cả tiến trình hơn 4.000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước, từ thời "Hồng Bàng là tổ nước ta. Nước ta khi ấy gọi là Văn Lang" cho đến đầu thế kỷ 20. Tất cả chỉ 14 trang (hai trang mục lục) với 210 câu thơ lục bát mà nhắc đủ các triều đại, nhân vật lịch sử Việt Nam như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Toản, Bùi Thị Xuân, Đề Thám... Mỗi triều đại chỉ một đến ba, bốn câu thơ.

Ông Nguyễn Thành Đàm .

"Đọc cuốn sách của Bác, ngay cả người trình độ kém cũng hiểu được lịch sử nước ta, đọc vài ba lần là thuộc".

Sự độc đáo còn ở chỗ, theo ông Đàm, "khi xuất bản cuốn sách này, Bác Hồ vừa là tác giả vừa là biên tập viên, vừa là người trình bày, vừa là họa sĩ minh họa, đồng thời lại là thợ in và sửa morasse".

Cuốn truyện tranh độc đáo
trình bày với hình ảnh không gian ba chiều.

Cuốn sách mà ông Đàm đang sỡ hữu là cuốn thứ năm của Bác, được chính tay Bác in bằng thạch bản tháng 2-1942. In thạch bản là phương pháp cổ truyền: phủ lớp rượu (hoặc cồn) lên phiến đá mài nhẵn mặt, sau đó viết văn bản lên mặt giấy rồi "là" mặt chữ xuống mặt đá để chữ ngấm vào mặt đá (âm bản), bóc tờ giấy đi, muốn nhân nhiều bản thì dùng giấy trắng là theo. Mỗi lần chỉ được vài bản in, muốn in tiếp lại viết lại.

Cuốn sách mini Tuyên ngôn
của Đảng Cộng sản công nhân của Mác - Ăng-ghen.

Vì thế, sách của Bác hoàn toàn in tay, lượng bản in sẽ không nhiều. Theo giới nghiên cứu, cuốn Lịch sử nước ta được Bác viết tại rừng Pác Bó (Cao Bằng) năm 1941, khi in ra trên bìa sách Bác không đề tên tác giả, chỉ đề phía dưới Việt Minh tuyên truyền bộ xuất bản. Bên trong, Bác không chỉ trình bày phông chữ, co chữ, đánh rõ số trang bên trên, chú thích bên dưới... mà còn minh họa (sáu bức tranh) bằng những đường nét, hình khối rất chuẩn: ông Đề Thám cưỡi ngựa, Lý Thường Kiệt cầm kiếm, Hai Bà Trưng cưỡi voi xung trận...

Phần nội dung, mỗi câu thơ được gạch dưới ở chỗ quan trọng, tên riêng nhân vật lịch sử và được viết rất trang trọng, nắn nót từng chữ một: Dân ta phải biết sử ta. Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam. Kể năm hơn bốn ngàn năm. Tổ tiên rực rỡ anh em thuận hòa...

Ông Đàm giữ được cuốn sách "còn nguyên vân tay" của Bác cũng do một sự tình cờ. Năm 1973, nước ta đưa một số sách đầu tiên của cách mạng sang triển lãm ở Liên Xô (cũ). Triển lãm xong, theo thông lệ sách được biếu lại Thư viện Lê-nin ở Moscow, song quyển sách nhỏ không ai để ý, nên khi thu dọn ông cho vào cặp mang về, không ngờ thời gian trôi đi, sách trở thành vô giá!

Cuốn sách lá chữ Thái cổ
sưu tầm được tại Lào tháng 7-2002.

Một tủ sách trong một cái hộp

"Tôi hay lang thang tìm những cuốn sách lạ. Đâu bán sách lạ là tôi tới"- ông Đàm nói. Ông bày ra trước tôi cả "tủ sách" đặt trong một cái hộp. Mở ra, bên trong chứa đầy sách mini. Mỗi cuốn được làm theo một kích thước, kiểu dáng, phong cách khác nhau.

Nhỏ nhất trong tủ sách của ông là cuốn Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản công nhân của Marx-Engels, in năm 1978 bằng tiếng Đức. "Cuốn sách mini mà bìa chữ vẫn có thể in chìm mạ vàng, gáy nổi" - ông sung sướng khoe khi kẹp cuốn sách chỉ nhỏ như cái bao diêm trong hai ngón tay.

Những cuốn sách nhỏ như vậy, theo ông Đàm, in rất khó. "Riêng việc sử dụng tay kê cũng công phu. Để in được các trang đều thì tay kê phải cực chuẩn, phải tay nghề cao mới làm được"- ông bình luận. Mặt khác, cuốn sách nhỏ dày tới 340 trang mà từ trang đầu tới cuối mực vẫn đậm nét như nhau. Ông săn được cuốn sách trên từ hồi còn học ở Nga năm 1982, với giá bằng ba cái bàn là, mỗi bàn là khoảng 5 rúp".

Năm 1972, UNESCO đưa ra tiêu chuẩn sách mini: chiều ngang nhỏ hơn 8cm, trên 8cm là sách thường, chiều dài không tính. Theo đó, đến nay ông Đàm đã sưu tầm được vài chục quyển sách mini cả trong và ngoài nước in, như Nhật ký trong tù, in năm 1989; cuốn Tia lửa, in năm 1988, 10.000 bản tiếng Nga...

Quan niệm của ông rất lạ khi chọn cho mình một thú sưu tầm: "Người chơi sách rất cần loại sách nhỏ, bởi nếu dùng một thư viện nhỏ có thể chứa được hàng trăm cuốn, có thể bỏ vào cặp hàng chục cuốn khi đi du lịch. Thứ hai, nó mới biểu hiện được sự tinh tế của nghệ thuật làm sách của mỗi nước".

Gần 30 năm săn tìm sách có hình dáng độc đáo, bây giờ tủ sách của ông có những cuốn sách hình đèn lồng, sách hình quả trứng (nở ra con gà), sách bằng nhựa, sách bật lửa, đặc biệt sách lá và sách sân khấu... Trong thời gian công du ở Tiệp Khắc, Bulgaria, Đức, Ba Lan... ông sưu tầm được quyển sách theo kiểu truyện tranh sân khấu do một sinh viên Tiệp Khắc làm - mô tả truyện ông lão đánh cá và con cá vàng. Sách đặt nằm ngang, mở từng trang ra, mỗi trang là một bức màn sân khấu không gian ba chiều, các nhân vật được vẽ, thiết kế bằng giấy có thể cử động mà khi gấp lại các chi tiết lại nằm gọn trong khổ sách.

Cuốn sách lá của ông Đàm đến nay vẫn là cổ vật chứa nhiều tư liệu bí ẩn, được ông mua về từ Lào. Nó có thể mở ra như quạt, gồm nhiều mảnh lá (trông giống lá cọ, đã được luộc, phơi khô, ép) xâu lại thành tập dày, có thể lật từng mảnh ra đọc, cả hai mặt lá đều có chữ khắc và những chữ đó theo giới khoa học là chữ Thái cổ. Bìa sách là hai thanh gỗ khắc hoa văn hình quả trám. Cách đây không lâu, tại Nghệ An, giới khảo cổ đã từng tìm được hai cuốn như vậy, hiện được cất tại Thư viện Nghệ An.

Ông Đàm cho rằng sự độc đáo của cuốn sách ở chỗ khi viết cổ nhân đã dùng kim gai châm lên mặt lá biểu thị những ký tự cổ, sau đó dùng mực tàu pha mật cá chà lên chữ rồi rửa sạch. Mật cá hằn vào nét châm kim, "bây giờ không có gì lau được". Theo giới nghiên cứu văn hóa, đây có thể là bản trường ca văn xuôi của các thầy mo hàng tổng, được đưa ra đọc trong ngày mừng nhà mới, uống rượu cần, hội xăngkhan, hội êngăn...