Bài 3: Từ biện pháp tình thế đến giải pháp bền vững
Việc cửa biển bị bồi lấp vừa gây khó khăn cho hoạt động khai thác hải sản vừa ảnh hưởng đến an toàn tàu thuyền, công tác phòng chống thiên tai và thực thi các quy định chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Thực trạng này đòi hỏi phải có cách tiếp cận căn cơ, giải pháp đồng bộ, thay vì những biện pháp tình thế như hiện nay.
Theo các nhà khoa học địa chất, qua khảo sát, nghiên cứu quy luật bồi tụ-xói lở bờ biển, cửa sông ở nhiều tỉnh miền trung đã làm sáng tỏ đặc điểm, hiện trạng và nguyên nhân cùng với sự tác động thường xuyên của các hoạt động con người.
Ở các tỉnh cũng triển khai nghiên cứu làm rõ các điều kiện tự nhiên như khí hậu, khí tượng, thủy văn, các hoạt động kinh tế-xã hội và ảnh hưởng của chúng đến thực trạng bồi tụ-xói lở cửa biển, cửa sông, trên cơ sở đó thực hiện các dự án nạo vét hoặc chỉnh trị cửa biển, cửa sông.
Lãnh đạo các xã có cửa sông bị bồi lấp ở phía bắc tỉnh Quảng Trị chia sẻ rằng, việc khơi thông cửa lạch là vấn đề rất lớn và cần thiết, nhưng muốn triển khai phải có chủ trương của cấp có thẩm quyền và phải có căn cứ khoa học phù hợp với thực tế để tránh tình trạng khơi chỗ này, sạt lở, lún chỗ khác.
Trước mắt, các xã bỏ kinh phí để nạo vét, khơi thông cửa sông Dinh giúp ngư dân ra khơi thuận lợi hơn. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đông Trạch Võ Hải Quân cho biết, việc đào thông cửa sông được địa phương thực hiện hết sức khẩn trương vì nếu chậm càng gây thêm thiệt hại cho sản xuất và ảnh hưởng đời sống người dân. Chỉ sau 2 ngày thực hiện, lạch đào xuyên qua bãi cát có chiều dài hơn 100m và rộng chừng 15m được hoàn thành.
Khi thông dòng, ngư dân chọn lúc nửa đêm thủy triều lên cao để đưa tàu thuyền ra phía biển, khi trở về thì được khuyến cáo di chuyển đến các cảng cá, khu neo đậu khác thuận lợi cho việc vươn khơi. Khi “đường” ra biển được thông, nước từ thượng nguồn sông Lý Hòa chảy ra biển với lưu tốc lớn cho nên độ cao mực nước vùng thấp trũng được hạ thấp, nông dân khôi phục sản xuất nông nghiệp trở lại.
Tại cửa sông Dinh, chính quyền xã Nam Trạch cũng huy động lực lượng và phương tiện đào lấp chặn lạch ở phía bắc để tích nước. Khi nước sông dâng cao, lực lượng của xã đào lạch chính giữa dòng sông Dinh để nước đẩy cát, thông đường ra biển.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nam Trạch Trần Lích vừa ký văn bản đề xuất tỉnh Quảng Trị hỗ trợ 60 tỷ đồng để thực hiện dự án chỉnh trị cửa sông Dinh, gồm xây dựng kè hướng dòng và đê chắn cát nhằm ổn định luồng lạch cho tàu thuyền ra vào, bảo đảm sinh kế cho ngư dân.
Đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho biết, không riêng các cửa sông ở phía bắc mà nhiều cửa sông ở phía nam cũng đang bị bồi lấp, nhất là vào mùa hè làm ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển kinh tế biển và sinh kế của ngư dân. Trước mắt, địa phương thực hiện nạo vét, khơi thông các vị trí bị bồi lấp nghiêm trọng làm cản trở giao thông đường thủy.
Đầu tháng 4, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị có văn bản chỉ đạo thực hiện các dự án nạo vét vùng nước cảng biển, đường thủy nội địa kết hợp thu hồi sản phẩm luồng hàng hải Cửa Việt. Các sản phẩm thu hồi từ hoạt động nạo vét được xem xét ưu tiên sử dụng phục vụ các dự án quốc gia, dự án trọng điểm ngành giao thông và các công trình đầu tư công trên địa bàn theo quy định.
Tại Quảng Ngãi, Ủy ban nhân dân tỉnh đã đầu tư 6 tỷ đồng để nạo vét, thông luồng ra vào cảng cá Sa Huỳnh và cảng neo trú tàu thuyền Mỹ Á. Sau khi thực hiện, hai cửa biển này không còn tình trạng bồi lấp, tạo điều kiện cho tàu thuyền ra vào thuận lợi, bảo đảm an toàn tính mạng và tài sản của ngư dân trong mùa mưa bão.
Riêng đối với Cửa Lở, từ năm 2018 chính quyền địa phương đã triển khai nạo vét thông luồng nhưng khối lượng không đáng kể cho nên khoảng hai năm sau, cửa biển lại tiếp tục bị bồi lấp.
Mới đây, sau khi khảo sát hiện trường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Công Hoàng cho rằng, việc lập dự án đầu tư xây dựng đê chắn cát, giảm sóng kết hợp nạo vét thông luồng, tiêu thoát lũ khu vực Cửa Lở là hết sức cần thiết, góp phần khắc phục tình trạng bồi lấp kéo dài nhiều năm. Đồng chí Nguyễn Công Hoàng chỉ đạo các đơn vị liên quan khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, đưa dự án vào danh mục đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030.
“Trong quá trình triển khai, phương án thi công phải được tính toán khoa học, bảo đảm ổn định bờ và an toàn công trình, đưa lại hiệu quả lớn về kinh tế-xã hội”, đồng chí Nguyễn Công Hoàng yêu cầu.
So với các tỉnh trong khu vực thì Lâm Đồng là địa phương đã và đang triển khai nhiều dự án nạo vét thông luồng cửa sông, cảng và khu neo đậu tránh trú bão, nhưng tiến độ thực hiện khá chậm. Đơn cử, tại cửa biển La Gi, khối lượng cát bồi lấp cần nạo vét khoảng 38.000 m³, nhưng đến tháng 7/2025 khối lượng thực hiện mới được khoảng 30% và tạm dừng đến nay.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Phước Hội Nguyễn Mậu Sâm cho biết, địa phương đã có văn bản gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đề nghị sớm hoàn thành nạo vét cát cửa biển La Gi nhưng đến nay vẫn chưa thực hiện xong.
Mới đây, Ủy ban nhân dân tỉnh bố trí 30 tỷ đồng để nạo vét tại ba cảng cá trọng điểm của tỉnh; riêng cảng Phan Thiết sử dụng vốn của Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam nhưng do đang vướng mắc vấn đề tiếp nhận vật chất nạo vét cho nên dự án chưa triển khai.
Theo các chuyên gia tại tỉnh Lâm Đồng, nhiều dự án nạo vét cửa biển, cảng cá trên địa bàn khi triển khai đều vướng việc xử lý vật chất nạo vét. Do vậy, để giải quyết vấn đề này các đơn vị liên quan cần có đề án cụ thể, xác định vị trí đổ thải trước khi thi công, tránh loay hoay.
Nếu đổ vào công trình của địa phương sẽ không cần phải mang đi đấu giá cát được nạo vét lên. Nếu có vị trí đổ thải, đơn vị thi công phối hợp địa phương làm biên bản, đưa vào trong chủ trương đầu tư của dự án. Khi Nhà nước phê duyệt sẽ thuận lợi cho việc triển khai những quy trình tiếp theo.
Trao đổi ý kiến với chúng tôi, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh đều cho rằng, để giải quyết “bài toán” bồi lấp cửa biển, cửa sông, biện pháp trước mắt là lập phương án và bố trí kinh phí hằng năm để duy tu nạo vét, thông luồng.
Còn về lâu dài, các tỉnh và cả khu vực cần phối hợp các bộ, ngành Trung ương xây dựng đề án trên cơ sở khoa học về địa hình, địa chất và thủy văn khu vực cửa biển, từ đó có giải pháp đầu tư đồng bộ các công trình như: Đê chắn cát, giảm sóng, kiên cố hóa bờ biển để giảm tác động của bão và dòng chảy tại các cửa biển nhằm giải quyết dứt điểm việc bồi lấp hằng năm.
Dưới góc nhìn của chuyên gia, Tiến sĩ Nguyễn Đức Lý cho rằng, nếu tổ chức nạo vét cửa biển thì khi thực hiện, tổng lượng bùn cát gần tương đương với khối lượng đã nạo vét sẽ được huy động từ ven bờ biển vận chuyển theo đúng quy luật để bù vào lượng bùn cát đã bị mất do nạo vét.
Nếu xét trên góc độ lý thuyết, trong nhiều năm liên tục thực hiện nạo vét thì đến một thời điểm nào đó, đường bờ sẽ bị dịch chuyển theo hướng vào bờ, tiến sâu vào đất liền. Vì thế, chỉ nên thực hiện nạo vét phía trong cửa sông ở một mức độ vừa phải nhằm bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, không làm ảnh hưởng và gây nguy cơ hư hại đến các công trình bảo vệ, chỉnh trị dòng ở hai bên bờ tả hữu.
Việc nạo vét, thông luồng ở cửa sông và ngoài cửa sông chỉ được thực hiện cùng lúc khi thực hiện giải pháp công trình chỉnh trị dòng chảy hoặc nạo vét, thông luồng cục bộ với khối lượng nhỏ và lượng bùn cát nạo vét phải được hoàn thổ vào nơi bị xói lở, không nên bán tận thu.
