Những sức ép từ việc tăng dân số

Ðô thị hóa gia tăng

Báo cáo mới nhất của Liên hợp quốc (LHQ) cho biết, đến năm 2030, dân số thế giới sống tại các đô thị sẽ tăng gấp đôi so với hiện nay. Các thành phố với dân số hơn 10 triệu người sẽ phát triển nhanh chóng và số đông người dân sẽ sống tại những thành phố có trên 500 nghìn người.

Theo OECD, hiện trên thế giới có 400 thành phố với hơn một triệu dân và con số này vẫn đang tiếp tục tăng. Ðến năm 2008, lần đầu tiên trong lịch sử loài người, số dân sống ở thành thị sẽ đông hơn dân số nông thôn (khoảng 3,3 tỷ người), và rất nhiều người mới di cư ra thành phố sẽ phải sống trong cảnh nghèo khổ tại những khu nhà tồi tàn. Hiện tại, số người sống trong các khu ổ chuột chiếm 1/3 cư dân các đô thị và hơn 90% cư dân này là ở các nước đang phát triển ở khu vực Nam Á, Ðông Á, các nước châu Phi ở phía nam sa mạc Sahara và Mỹ la-tinh.

Khẳng định đô thị hóa là một quá trình tất yếu, và không thể kiểm soát sự phát triển của đô thị bằng cách ngăn chặn người dân nông thôn di cư ra thành phố, LHQ cho rằng xu hướng này có thể mang ý nghĩa tích cực, nếu nó được xử lý một cách thỏa đáng, vì bước vào thời đại công nghiệp, không một quốc gia nào phát triển kinh tế mà lại không phải trải qua quá trình đô thị hóa. Các thành phố thu hút những cư dân nghèo từ các vùng nông thôn, nhưng cũng tạo cơ hội cải thiện cuộc sống cho họ. Các thành phố gây sức ép về vấn đề môi trường, nhưng cũng đề xuất những giải pháp...

Theo LHQ, sự "phình ra" của các đô thị sẽ là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất tới sự phát triển trong thế kỷ 21. Trong vòng 30 năm tới, số người châu Á và châu Phi sống tại các đô thị sẽ tăng gấp đôi hiện nay. Phần lớn những cư dân đô thị mới sẽ là những người nghèo, dưới 25 tuổi, thất nghiệp và rất dễ bị ảnh hưởng bởi các xu hướng cực đoan.

Tại các nước châu Phi, cư dân đô thị ước tính sẽ tăng từ 294 triệu người năm 2000 lên 742 triệu người vào năm 2030. Theo thống kê, hơn một nửa dân số đô thị tại nhiều nước như Angola, CH Chad, Madagasca, Malawi, Mô-dăm-bích, Nigie, Siera Lion và Zambiaa... đang sống dưới mức nghèo khổ.

Tại Etiopia, tình trạng đói nghèo tại khu vực đô thị còn trầm trọng hơn nông thôn. Ðặc biệt, dân số sống trong các khu nhà tạm, nhà ổ chuột tại các nước phía nam sa mạc Sahara đã tăng gấp đôi trong 15 năm qua, tương đương khoảng 200 triệu người vào năm 2005.

Giám đốc điều hành Quỹ Dân số LHQ (UNFPA) Obai cho biết, sự gia tăng nhanh chóng dân số ở các đô thị sẽ tác động mạnh mẽ tới tương lai phát triển của châu Phi và chính phủ các quốc gia thuộc châu lục này cần có những chính sách phù hợp cho từng vấn đề cụ thể liên quan đến phát triển đô thị trong tương lai. Thực tế này là một phần rất quan trọng quyết định sự thành bại trong cuộc chiến xóa đói, giảm nghèo đã được đề ra trong Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ vào năm 2015.

Di cư ồ ạt

Tình trạng di cư do sự biến đổi khí hậu và những thảm họa môi trường, do cuộc sống khó khăn đang là một thách thức mới chưa tìm được lời giải. Theo dự báo của Tổ chức Viện trợ Cơ đốc, vào năm 2050 sẽ có khoảng một tỷ người phải rời khỏi nơi cư trú vì sự nóng lên của Trái Ðất và con số này lớn hơn nhiều so với con số gần 10 triệu người tị nạn và gần 25 triệu người đang phải sơ tán khỏi những nơi có chiến sự hiện nay.

Nhập cư trái phép

Một hệ quả của tình trạng di cư là nhập cư trái phép. Cuộc sống nghèo khổ ở quê nhà đã khiến nhiều người dân tìm cách ra đi đến những "miền đất hứa" mới. Nhiều nước phát triển mà điển hình là Mỹ, Canada, Pháp, I-ta-li-a... là những nơi đón nhận những làn sóng người nhập cư ồ ạt.

Tại CH Pháp, những năm qua đã diễn ra nhiều cuộc xung đột gay gắt giữa chính quyền và người nhập cư, làm đau đầu nhiều thành viên nội các. Vấn đề người nhập cư đã trở thành chủ đề "nóng" trong cuộc bầu cử Tổng thống Pháp tháng 4 và 5, cuộc bầu cử QH tháng 6 vừa qua cũng là vấn đề mà Chính phủ mới của Pháp hiện nay phải đối mặt.

Tại Mỹ, giữa QH và Tổng thống tồn tại gay gắt mâu thuẫn chung quanh dự luật nhập cư, theo đó, cấp quy chế hợp pháp cho khoảng 12 triệu người nhập cư trái phép đang sinh sống tại Mỹ.  Dự luật này đã gây tranh cãi từ hai năm nay. Tổng thống Mỹ G.Bush đã kêu gọi Quốc hội nhanh chóng thông qua văn kiện này, khẳng định cải cách nhập cư là vấn đề hết sức cấp bách vì trong nhiều năm qua, hệ thống Nhập cư ở Mỹ đã bị phá vỡ. Việc cải cách Luật Nhập cư được hiểu trên nhiều khía cạnh, đó có thể là vấn đề bảo đảm an ninh biên giới, nhân công giúp tăng trưởng kinh tế, giải quyết quy chế cho những người nhập cư bất hợp pháp ở Mỹ và giúp người nhập cư hòa nhập cộng đồng.

LHQ kêu gọi các nước thành viên phê chuẩn Công ước quốc tế bảo vệ quyền của 200 triệu người lao dộng di cư đang làm việc tại các nước trên thế giới.

Tỷ lệ người cao tuổi không ngừng tăng

Số người từ 60 tuổi trở lên dự kiến sẽ tăng từ 670 triệu người năm 2005 lên gần hai tỷ người vào năm 2050, trong đó 80% sống tại các nước đang phát triển. Tình trạng số người cao tuổi gia tăng sẽ có tác động sâu sắc tới công cuộc phát triển kinh tế - xã hội. Hệ thống hưu trí tại các nước đang phát triển hiện nay vẫn ở trong "tình trạng chậm phát triển", và nếu các nước này không có biện pháp cải cách khẩn cấp, khoảng 1,2 tỷ người sẽ không được hưởng lương hưu vào năm 2050.

Ở các nước có hệ thống hưu trí phát triển, tỷ lệ người cao tuổi phải sống trong cảnh nghèo khổ thấp hơn, ngược lại, tại những nước không có hệ thống hưu trí tốt thì tỷ lệ người cao tuổi phải sống nghèo khổ cũng cao hơn, và điều này buộc nhiều người cao tuổi vẫn phải làm việc khi họ đã quá tuổi lao động. Ðây là hệ quả tất yếu của tình trạng tăng dân số và hoạt động đô thị hóa gia tăng.

Trong khi tỷ lệ người già tăng lên, thì tỷ lệ sinh ở nhiều nước phát triển, các nước phương Bắc giảm một cách đáng báo động. Ở Nhật Bản, số trẻ em dưới 15 tuổi đã giảm xuống mức thấp nhất trong 26 năm qua. Nhật Bản được coi là nước có tỷ lệ trẻ em ít so với tỷ lệ người già cao nhất thế giới. Ðiều đó khiến nhà chức trách lo ngại về sự tăng trưởng kinh tế trong tương lai cũng như gánh nặng trợ cấp xã hội. Chính phủ Nhật Bản dự đoán tỷ lệ sinh giảm có thể khiến dân số Nhật Bản giảm 30% trong vòng 50 năm tới, từ mức 127 triệu người hiện nay xuống còn chưa đầy 90 triệu người. Liên bang Nga cũng đứng trước nguy cơ tỷ lệ sinh giảm đáng lo ngại. Tuy nhiên, với một số chính sách ưu đãi, khuyến khích, tình hình đã có bước cải thiện.

Tăng năng suất lao động, tăng cường huy động lực lượng lao động nữ là những biện pháp có thể giúp các nước có tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế.