Những bài học qua đại dịch cúm gia cầm

Dịch cúm gia cầm gây thiệt hại nặng nề

Đây là lần đầu tiên trong lịch sử  các nước châu Á, dịch cúm gia cầm xảy ra nhanh, trên diện rộng và diễn biến phức tạp. Đầu tháng 12-2003, dịch xuất hiện ở Hàn Quốc, sau đó xảy ra ở nhiều nước trong khu vực. Cuối tháng 1-2004, đã có mười nước thông báo dịch với quy mô, mức độ thiệt hại chưa từng có. Ở nước ta, dịch cúm gia cầm xuất hiện từ cuối tháng 12-2003 tại Trại gà giống của công ty CP (Chương Mỹ, Hà Tây). Cùng thời gian này dịch xảy ra ở hai tỉnh Tiền Giang và Long An, ngay sau đó lan nhanh sang các tỉnh lân cận. Giữa tháng 1, dịch xảy ra ở TP Hồ Chí Minh và các tỉnh miền Đông Nam Bộ, đồng thời xuất hiện ở một số tỉnh phía bắc, tiếp đến là các tỉnh miền trung và Tây Nguyên. Theo thống kê của Cục Thú y, dịch cúm gia cầm đã xảy ra ở 2.574 xã, phường (chiếm 24,6% số xã, phường), 381 huyện ( chiếm 60%) thuộc 57 tỉnh, thành phố. Ngành chăn nuôi gia cầm bị tổn thất nặng nề với hơn 38 triệu con phải tiêu hủy, chiếm 15,2% tổng đàn. Chỉ tạm tính mỗi con gia cầm trị giá 10 nghìn đồng ( trên thực tế cao hơn) thì người chăn nuôi cả nước đã mất đi hơn 380 tỷ đồng, chưa kể hàng trăm tỷ đồng của Nhà nước hỗ trợ công tác dập dịch và người chăn nuôi.

Trong những năm gần đây, chăn nuôi gia cầm của nước ta đã và đang có bước phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng, trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều  gia đình, là thế mạnh kinh tế của nhiều địa phương. Tính đến trước khi có dịch cúm gia cầm, cả nước có 254 triệu con gia cầm, trong đó 185 triệu con gà; 68,8 triệu con vịt, ngan, ngỗng...Sản lượng sản phẩm gia cầm sản xuất trong năm 2003 là 272,7 nghìn tấn thịt và 4,79 tỷ quả trứng. Khi dịch cúm gia cầm bùng phát, đã làm nhiều hộ, trang trại, doanh nghiệp chăn nuôi gia cầm lâm vào khốn khó. Đồng thời với dịch cúm gia cầm, dư luận hết sức lo lắng về khả năng lây nhiễm virus cúm gia cầm sang người. Đặc biệt virus gây bệnh cúm gà được xác định là virus cúm tuýp A, chủng H5N1, có độc lực cao, dễ biến chủng đòi hỏi các cơ quan chức năng phải triển khai nhanh các biện pháp đối phó.

Chỉ đạo kiên quyết, kịp thời, hiệu quả

Ngay từ những ngày đầu xuất hiện dịch (8-1), Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố tập trung thực hiện nghiêm các biện pháp phòng, chống dịch theo quy định của Pháp lệnh Thú y. Ngày 28-1, Thủ tướng chính phủ thành lập Ban chỉ đạo quốc gia phòng, chống dịch cúm gia cầm, do Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ( NN và PTNT) Lê Huy Ngọ làm trưởng ban, Thứ trưởng các bộ, ngành liên quan, Cục trưởng các cục Thú y, Y tế dự phòng và phòng chống HIV là thành viên để thống nhất các giải pháp chỉ đạo chống dịch và phối hợp hành động giữa các ngành, các cấp có hiệu quả. Trước những diễn biến phức tạp của dịch cúm, nhất là nguy cơ đe doạ sức khoẻ cộng đồng, Bộ Chính trị ra Chỉ thị số 35 yêu cầu các cấp uỷ, tổ chức đảng từ Trung ương đến địa phương tập trung thực hiện khẩn trương, kiên quyết và đồng bộ những biện pháp cấp bách ngăn chặn dịch cúm gia cầm và viêm phổi ở người do virus. Ngày 30-1, Thủ tướng Chính phủ triệu tập cuộc họp khẩn cấp các thành viên trong Ban chỉ đạo quốc gia và lãnh đạo UBND các tỉnh có dịch, yêu cầu tất cả các bộ, ngành, UBND các cấp phải xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm, đột xuất và cấp bách, chống dịch với tinh thần như “chống lụt bão, cứu hoả” để nhanh chóng bao vây ổ dịch, khống chế sự lây lan, đặt mục tiêu trong tháng 2 phải khống chế và dập tắt được dịch trên phạm vi cả nước. Nhiều vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội, thành viên Chính phủ trực tiếp kiểm tra, chỉ đạo công tác dập dịch cúm ở nhiều địa phương.

Đối với nước ta, đây là lần đầu tiên phải đối phó với một loại dịch bệnh mới, xuất hiện nhanh, lây lan mạnh, diễn biến phức tạp, cho nên công tác phòng, chống không tránh khỏi những lúng túng ban đầu. Ngoài thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi gia cầm, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) còn cảnh báo, nếu bệnh cúm gia cầm xảy ra trên diện rộng và kéo dài, virus cúm H5N1 có thể sẽ biến đổi gene tạo nên chủng virus mới rất nguy hiểm đối với con người. Vì vậy, ban đầu nhiều địa phương thực hiện thiếu kiên quyết các biện pháp kỹ thuật để bao vây ổ dịch, khống chế sự lây lan mầm bệnh.Ở một số nơi, chính quyền địa phương còn chủ quan, lơ là không thực hiện nghiêm túc Pháp lệnh Thú y về công bố có dịch ở địa phương mình, không thành lập ngay Ban chỉ đạo phòng, chống dịch để phối hợp hành động. Người dân cũng chưa ý thức hết mức độ nguy hiểm của bệnh cúm gia cầm nên bán chạy, bán tháo gia cầm để thu lợi. Đặc biệt, vào dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu vận chuyển, tiêu dùng thực phẩm tăng cao...cũng là nguyên nhân làm dịch lan nhanh trên diện rộng trong thời gian cuối tháng 1 và đầu tháng 2.

Trong quá trình thực hiện phòng, chống dịch, Ban chỉ đạo quốc gia thường xuyên tổng kết thực tiễn, kinh nghiệm của nhân dân, cập nhật thông tin để bổ sung, hoàn thiện những biện pháp chỉ đạo mới phù hợp thực tiễn. Cùng lúc đó, Bộ Y tế báo cáo, đến 29-1, Việt Nam đã có 64 trường hợp mắc bệnh do cúm tại 15 tỉnh, thành phố; trong đó 10 trường hợp phản ứng dương tính với virus cúm tuýp A, chủng H5N1, đồng thời WHO tiếp tục cảnh báo nguy cơ bùng phát “một đại dịch cúm cho con người, hơn cả SARS”. Cho nên, dựa theo kinh nghiệm xử lý triệt để ổ dịch của các nước trong khu vực, Ban chỉ đạo quốc gia đã áp dụng biện pháp tiêu diệt toàn bộ gia cầm trong phạm vi bán kính 3 km tính từ ổ dịch, cấm vận chuyển tiêu thụ gia cầm, sản phẩm gia cầm, thức ăn gia cầm trong cả nước. Nhiều địa phương thực hiện nghiêm túc việc tiêu hủy gia cầm, nhất là những thành phố lớn như TP Hồ Chí Minh, Hà Nội. Một số địa phương còn kịp thời trích ngân sách hỗ trợ, khuyến khích nhân dân khai báo kịp thời ổ dịch, tự giác tiêu hủy gia cầm. Nhưng thực tế sau một tháng thực hiện các biện pháp tiêu hủy nghiêm ngặt, ở một số vùng, do khó tiêu thụ, nhiều hộ nông dân cũng vội vã tiêu hủy cả những gia cầm không mắc bệnh để được hưởng sự hỗ trợ của Nhà nước. Trong khi đó, tại những địa phương đang có dịch vẫn có những vùng an toàn, vẫn có những cơ sở giống, trang trại giữ được đàn gia cầm khoẻ mạnh; trong một huyện vẫn còn nhiều xã an toàn dịch trong vòng bán kính 3 km nhờ được cô lập, cách ly triệt để, tiêu độc khử trùng ở cấp độ cao.

Xuất phát từ thực tế chống dịch và dựa theo những thông báo mới của các tổ chức WHO, OIE, FAO cung cấp: “cho đến nay, vẫn chưa có cơ sở khoa học chắc chắn để khẳng định việc lây truyền virus H5N1 từ gà sang người; không có sự truyền lây virus H5N1 sang lợn và không có sự lây nhiễm từ người sang người”, Chính phủ đã có những điều chỉnh kịp thời: Đó là chỉ tiêu hủy gia cầm ở những đàn nhiễm bệnh trong ổ dịch; vùng uy hiếp thì áp dụng các biện pháp phòng bệnh ở cấp độ cao, bao vây, cách ly triệt để, nhằm bảo đảm an toàn cho đàn giống và khống chế việc tiêu hủy gia cầm. Có thể nói những chỉ đạo của Chính phủ, của Ban chỉ đạo quốc gia của Bộ NN và PTNT về các biện pháp cấp bách bảo vệ đàn giống gốc, bảo vệ nguồn gene gia cầm quý hiếm là những quyết định hết sức kịp thời, là " cây gậy" cho nhiều đơn vị, địa phương nuôi giữ an toàn đàn giống gốc và nguồn gene gia cầm quý hiếm, chủ động nguồn giống cung ứng cho khôi phục sản xuất sau khi hết dịch.

Tiếp đến, vào thời điểm dịch cúm gia cầm bước đầu được kiểm soát, ngày 10-2, Thủ tướng Chính phủ cho phép vận chuyển thức ăn gia cầm được kiểm dịch thú y chặt chẽ để cung cấp cho các vùng không có dịch, nhằm duy trì sản xuất, giảm bớt thiệt hại cho ngành chăn nuôi. Bộ trưởng NN và PTNT, Trưởng ban chỉ đạo quốc gia ban hành kịp thời Quyết định số 365/ QĐ-BNN-TY, quy định tạm thời việc giết mổ, chế biến, tiêu thụ sản phẩm gia cầm trong vùng không có dịch và những điều kiện để công bố hết dịch. Đặc biệt, Thủ tướng Chính phủ cũng chỉ đạo ngay việc chi ngân sách từ Trung ương đến địa phương, hỗ trợ kịp thời cho người chăn nuôi đã tiêu hủy gia cầm, trang bị phương tiện, hoá chất tiêu độc, sát trùng trong vùng dịch và chế độ cho lực lượng trực tiếp tham gia dập dịch. Đây là những bước chỉ đạo rất quan trọng được chuẩn bị ngay trong tháng cao điểm của “ chiến dịch” khống chế và dập tắt  dịch cúm gia cầm, tạo niềm tin cho nhân dân vào việc sớm khôi phục thị trường tiêu dùng thịt gia cầm và ngành chăn nuôi gia cầm nhanh chóng phục hồi.  

Huy động tổng lực, phối hợp hành động

Mục tiêu khống chế và dập tắt dịch trong tháng 2 đã cơ bản đạt được, những người trực tiếp tham gia phòng, chống dịch được bảo đảm an toàn sức khoẻ. Toàn bộ đàn gia cầm giống gốc nuôi giữ ở 12 cơ sở của Bộ NN và PTNT và đàn gia cầm quý hiếm ở các địa phương được bảo vệ, sẵn sàng sản xuất con giống khôi phục chăn nuôi. Việc chế biến, tiêu thụ gia cầm, sản phẩm gia cầm đang từng bước được phục hồi; bệnh viêm phổi do virus cũng được khống chế...Thành công đó là kết quả của sự tổng hợp lực lượng của toàn Đảng, toàn dân cùng vào cuộc, huy động tối đa các nguồn lực trong nước, kết hợp sự hỗ trợ của các nước, các tổ chức quốc tế để phòng, chống dịch. Các cấp chính quyền cơ sở, các tổ chức đoàn thể quần chúng từ Trung ương đến địa phương cũng nhanh chóng huy động lực lượng cùng nhân dân phòng, chống dịch. Thông tin về dịch cúm được các phương tiện thông tin đại chúng kịp thời chuyển tải, để từng người dân thấy rõ nguy hại của dịch cúm gia cầm. Cũng phải kể đến những sáng kiến của các nhà khoa học, sự sáng tạo và kinh nghiệm truyền thống của nhân dân được phát huy cao độ. Trong suốt quá trình phòng, chống dịch, hơn 10 nghìn cán bộ, công nhân viên thú y mải miết trong phòng thí nghiệm chẩn đoán dịch bệnh, thường xuyên có mặt tại các ổ dịch và trên các trục đường giao thông để hướng dẫn bà con chống dịch, xử lý môi trường và kiểm soát việc lưu thông gia cầm và các sản phẩm từ gia cầm.

Chủ động phòng, chống tái dịch và khôi phục sản xuất

Đến nay, dịch cúm gia cầm đã cơ bản được dập tắt. Tuy nhiên, Ban chỉ đạo quốc gia vẫn lưu ý, nguy cơ tái dịch còn cao do mầm bệnh tiềm ẩn trong môi trường (đất, nước, không khí...).Vì vậy, các ngành, các cấp, đặc biệt là chính quyền cơ sở vẫn phải nghiêm túc thực hiện các biện pháp phòng, chống tái dịch, coi đó là nhiệm vụ thường xuyên của mình. Các địa phương khẩn trương tiêu độc, vệ sinh môi trường, chuồng trại chăn nuôi để triệt tiêu mầm bệnh tại các ổ dịch; kiểm soát chặt chẽ việc vận chuyển gia cầm, sản phẩm gia cầm; tăng cường chẩn đoán, điều tra mầm bệnh ở các vùng bị dịch cũ, các cơ sở sản xuất giống nhằm cung ứng con giống sạch bệnh cho người chăn nuôi.v.v.

“Việt Nam đã qua được giai đoạn khó khăn của dịch cúm gia cầm nhưng phục hồi sản xuất mới là khâu khó và phải mất rất nhiều công sức. Trong đó, yếu tố quyết định là bảo đảm nguồn giống, đồng thời tổ chức vệ sinh tiêu độc tránh tái phát dịch và hỗ trợ người dân”- Bộ trưởng Lê Huy Ngọ, Trưởng ban chỉ đạo quốc gia phòng, chống dịch cúm gia cầm khẳng định. Theo nhận định của các nhà chuyên môn, sau 2-3 tháng kể từ khi công bố hết dịch trên địa bàn cả nước thì người chăn nuôi mới có thể sản xuất trở lại. Sau một năm thì sản xuất mới trở lại bình thường và phải mất ba năm, tổng đàn gia cầm mới đạt mức trước khi có dịch. Để đạt được tiến độ này, Bộ NN và PTNT đang phối hợp các bộ, ngành gấp rút hoàn thiện chính sách hỗ trợ kinh phí dập dịch, chống tái dịch, nuôi giữ đàn giống gốc, nguồn gene gia cầm quý hiếm và giúp người chăn nuôi con giống, vay vốn. Đó là những giải pháp trước mắt. Về lâu dài, Bộ NN và PTNT cần xây dựng kế hoạch phát triển ngành chăn nuôi gia cầm một cách vững chắc hơn, trong đó quy hoạch vùng chăn nuôi tập trung và xa khu dân cư; xây dựng các lò mổ gia cầm đủ tiêu chuẩn vệ sinh thú y ở thị xã, thành phố, tiến tới xoá bỏ tình trạng giết mổ gia cầm tràn lan tại các chợ như hiện nay. Đồng thời, từng bước tăng cường cơ sở vật chất, kỹ thuật cho ngành thú y và kiện toàn hệ thống thú y các cấp, xây dựng định biên thú y ở cấp phường, xã nhằm nâng cao năng lực kiểm dịch, chẩn đoán, phát hiện dịch bệnh kịp thời. Các cơ quan chuyên môn cũng cần tăng cường công tác dự báo để chủ động đề ra kế hoạch dự phòng và đối phó có hiệu quả ngay khi dịch bệnh bùng phát. Làm tốt công tác dự báo sẽ góp phần ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh, hạn chế thấp nhất thiệt hại về kinh tế và nhất là bảo vệ sức khoẻ cộng đồng.