Trong bối cảnh đó, hoạt động trợ giúp pháp lý và vai trò của đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý được xem là chỗ dựa quan trọng, góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em và người chưa thành niên, nhất là các em yếu thế, dễ bị tổn thương trước pháp luật.
Chỗ dựa pháp lý cho trẻ vị thành niên lầm lỡ
Vào ngày 4/11/2024, chỉ vì mâu thuẫn nhỏ trong lúc đá bóng, Võ Thái Kh rủ bạn bè trong đó có Phạm Hồ Anh K đi đánh nhau. Hậu quả, em Phan Thanh T bị thương tích 28%. Dù không trực tiếp gây thương tích, K vẫn bị truy tố đồng phạm về hành vi cố ý gây thương tích với vai trò là người giúp sức, hỗ trợ, củng cố về mặt tinh thần cho Kh thực hiện hành vi phạm tội.
Tại phiên tòa sơ thẩm, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã truy tố bị cáo Phạm Hồ Anh K về tội “cố ý gây thương tích”.
Tại phiên tòa sơ thẩm, trước cáo buộc của đại diện Viện kiểm sát về hành vi có tính chất côn đồ của bị cáo, trợ giúp viên pháp lý đã phân tích, đưa ra nhiều tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự như: Bị cáo Phạm Hồ Anh K thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, cùng với gia đình tự nguyện bồi thường thiệt hại dân sự, khắc phục hậu quả, bị hại và gia đình bị hại có yêu cầu xin giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo.
Mặt khác, bị cáo là người có nhân thân tốt, chưa có tiền án, tiền sự. Tại thời điểm phạm tội, bị cáo Phạm Hồ Anh K mới 16 tuổi 2 tháng 29 ngày, là người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần, thiếu kinh nghiệm sống, khả năng nhận thức còn nhiều hạn chế nên áp dụng quy định tại các Điều 91 của Bộ luật Hình sự khi quyết định về hình phạt.
Trên cơ sở đó, trợ giúp viên pháp lý đề nghị Hội đồng xét xử xem xét lại mức đề nghị áp dụng thời gian chấp hành án phạt tù của Viện kiểm sát đối với bị cáo Phạm Hồ Anh K. Trước những lập luận thuyết phục, Hội đồng xét xử Tòa án nhân dân khu vực 5 – Khánh Hòa đã tuyên phạt bị cáo Phạm Hồ Anh K 12 tháng tù giam theo đề nghị bào chữa của trợ giúp viên pháp lý.
Hay trường hợp của em K. (phường Xuân Lập, tỉnh Đồng Nai) bị khởi tố về tội “cố ý gây thương tích” khi mới hơn 16 tuổi.
Tại phiên tòa xét xử sơ thẩm ngày 30/6/2025, đại diện Viện Kiểm sát nhân dân Khu vực 4 (Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Long Khánh cũ) đề xuất mức phạt từ 6-8 tháng tù đối với bị cáo K., nhưng cho hưởng án treo. Thống nhất với tội danh và khung hình phạt mà cáo trạng đã truy tố, tuy nhiên trợ giúp viên pháp lý bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của K., đề nghị Hội đồng xét xử xem xét các tình tiết giảm nhẹ cho bị cáo theo quy định như: Bị cáo phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi, hoàn cảnh gia đình khó khăn, gia đình có công với cách mạng; K. là người dân tộc thiểu số nên nhận thức pháp luật còn nhiều hạn chế… Những lập luận này đã được Hội đồng Xét xử xem xét và ghi nhận. Cuối cùng K. bị tuyên phạt 4 tháng tù nhưng cho hưởng án treo.
Trên đây chỉ là hai trong rất nhiều các vụ án trẻ vị thành niên được trợ giúp pháp lý trong thời gian gần đây. Với các mức án thấu tình đạt lý không chỉ bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp cho bị cáo , mà còn khẳng định vai trò quan trọng của công tác trợ giúp pháp lý miễn phí cho người yếu thế, đặc biệt là trẻ em và người chưa thành niên.
Cần xây dựng đội ngũ trợ giúp pháp lý có kiến thức chuyên sâu về pháp luật liên quan đến trẻ em
Có thể thấy, một trong những trở ngại lớn nhất của trợ giúp viên pháp lý là làm việc với trẻ em hoặc vị thành niên có hành vi vi phạm pháp luật - đối tượng có tâm lý chưa hoàn thiện, dễ bị tác động bởi môi trường xung quanh, thường lo sợ, hoang mang hoặc thậm chí phản ứng tiêu cực. Nhiều em thiếu kỹ năng giao tiếp, không hiểu quyền của mình và không đủ nhận thức để đánh giá đúng sai trong hành vi phạm tội của bản thân.
Trong nhiều trường hợp các em không hợp tác, thậm chí im lặng hoặc khai báo sai lệch vì sợ bị trừng phạt hoặc bị người lớn ép buộc. Điều này khiến các trợ giúp viên pháp lý gặp khó trong việc thu thập thông tin trung thực, ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho các em.
Một khó khăn khác là sự thiếu hiểu biết pháp luật từ phía gia đình hoặc người giám hộ. Nhiều bậc phụ huynh không ý thức được quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí của con mình, hoặc không tích cực phối hợp với trợ giúp viên pháp lý trong quá trình giải quyết vụ việc. Thậm chí, có trường hợp phụ huynh lo sợ bị liên lụy pháp lý nên cố tình che giấu thông tin, hoặc cấm con em tiếp xúc với trợ giúp viên pháp lý.
Một thách thức đáng kể khác là việc trợ giúp viên pháp lý thường không được tiếp cận vụ việc ngay từ giai đoạn đầu khiến nhiều bằng chứng quan trọng đã mất, thông tin bị sai lệch hoặc các em đã bị tổn thương về tâm lý. Điều này làm giảm hiệu quả trợ giúp và hạn chế khả năng bảo vệ quyền lợi cho trẻ.
Ngoài ra, số lượng trợ giúp viên pháp lý có chuyên môn và kinh nghiệm làm việc với trẻ em còn hạn chế, trong khi khối lượng công việc ngày càng tăng.
Hiện nay, hệ thống pháp luật hiện hành như Hiến pháp 2013, Luật Trẻ em, Luật Bình đẳng giới cùng các đạo luật chuyên ngành đã tạo khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện để bảo vệ đối tượng yếu thế này. Một dấu mốc quan trọng là Luật Tư pháp người chưa thành niên (có hiệu lực từ 1/1/2026), đặt nền tảng cho một nền tư pháp nhân văn, thân thiện, đề cao lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
Bà Nguyễn Thanh Trúc, Chuyên gia Bảo vệ trẻ em, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc tại Việt Nam nhận định, Luật Tư pháp người chưa thành niên, có hiệu lực từ 1/1/2026, là dấu mốc quan trọng thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong bảo vệ trẻ em. Luật đưa ra cách tiếp cận chuyên biệt với nguyên tắc nhân văn, thúc đẩy xử lý chuyển hướng, giáo dục, phục hồi, giảm nguy cơ tái phạm và tăng hiệu quả bảo vệ nạn nhân, người làm chứng là trẻ em. Tuy nhiên, để Luật đi vào cuộc sống, năng lực của đội ngũ tham gia tố tụng, đặc biệt là luật sư và trợ giúp viên pháp lý sẽ đóng vai trò then chốt.
Nhiều ý kiến chuyên gia cũng cho rằng, cần xây dựng đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý có kiến thức chuyên sâu về pháp luật liên quan đến trẻ em, được trang bị kiến thức về tâm sinh lý của trẻ em; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ em tiếp cận dịch vụ này một cách dễ dàng và kịp thời, cụ thể; bảo đảm sự tham gia tối đa của trẻ em trong quá trình giải quyết vụ việc
