Liên kết phát triển các KKT, KCN Vùng kinh tế trọng điểm miền trung (Kỳ 1)

Bài 1: Nhiều tiềm năng, nhưng chưa phát huy được hiệu quả

Sau 10 năm thành lập, Vùng KTTÐMT gồm năm tỉnh, thành phố: Thừa Thiên - Huế, Ðà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Ðịnh, dù nhận được nhiều ưu đãi, nhưng tốc độ phát triển còn chậm, chưa tạo ra bước đột phá. Các địa phương vẫn "mạnh ai nấy làm", thiếu tính liên kết, ảnh hưởng đến hiệu quả phát triển chung của cả vùng.　

Phát triển mạnh mẽ

Vùng KTTÐMT được thành lập năm 2008, gồm TP Ðà Nẵng và các tỉnh: Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Ðịnh với diện tích tự nhiên là 27.881,7 km2, chiếm 8,45% diện tích cả nước; dân số khoảng 6,5 triệu người, chiếm hơn 7% dân số cả nước. Ðây được xem là vùng có ý nghĩa chiến lược và điều kiện thuận lợi hình thành một hành lang giao lưu kinh tế, thương mại quan trọng kết nối bắc - nam và đông - tây, nối Tây Nguyên, Mi-an-ma, Cam-pu-chia và Lào, nối với đường hàng hải quốc tế qua Biển Ðông và Thái Bình Dương. Hiện nay, Vùng KTTÐMT có bốn KKT ven biển, gồm: Chân Mây - Lăng Cô (Thừa Thiên - Huế), Chu Lai (Quảng Nam), Dung Quất (Quảng Ngãi), Nhơn Hội (Bình Ðịnh) và 19 KCN được Thủ tướng Chính phủ cho phép thành lập, chiếm 5,8% số KCN cả nước và khoảng 45,2% số KCN của 14 tỉnh miền trung.

Theo số liệu thống kê gần đây của Hội đồng Vùng KTTÐMT, các KKT, KCN trong Vùng đã thu hút hơn 1.280 dự án với tổng vốn đầu tư đăng ký hơn 500 nghìn tỷ đồng, vốn đầu tư thực hiện hơn 210 nghìn tỷ đồng (chiếm 42% tổng vốn đầu tư đăng ký); thu ngân sách khoảng 36 đến 40 nghìn tỷ đồng (chiếm 70 đến 75%). Từ đó, Vùng KTTÐMT đã và đang trở thành một trong những trọng điểm thu hút dự án đầu tư trong và ngoài nước, góp phần quan trọng vào việc nâng cao giá trị sản xuất công nghiệp, thương mại quốc tế, giải quyết việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các địa phương trong vùng và cả nước.

Cụ thể, tại tỉnh Thừa Thiên - Huế có sáu KCN được thành lập với tổng diện tích đất hơn 2.300 ha; một KKT Chân Mây - Lăng Cô ven biển với tổng diện tích 27.108 ha, tỷ lệ lấp đầy các KCN đã đi vào hoạt động đạt gần 70%. Bảy tháng đầu năm, tỉnh đã cấp quyết định chủ trương đầu tư, giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho sáu dự án với tổng vốn đầu tư đăng ký cấp mới là 1.624 tỷ đồng và từ nay đến cuối năm sẽ tiếp tục triển khai cấp mới chủ trương đầu tư, Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho các dự án với vốn đăng ký dự kiến 3.500 tỷ đồng.

Tại TP Ðà Nẵng, hiện có sáu KCN với diện tích 1.066 ha, riêng Khu Công nghệ cao Ðà Nẵng đang được đầu tư xây dựng hạ tầng đã thu hút được 10 dự án đầu tư, với tổng vốn đầu tư 249,5 triệu USD. Ðến nay, các KCN ở Ðà Nẵng đã thu hút hơn 470 dự án, trong đó có 352 dự án trong nước với tổng vốn đầu tư 16.384 tỷ đồng và 118 dự án nước ngoài với tổng vốn đầu tư hơn 1,115 tỷ USD, tỷ lệ lấp đầy đạt hơn 85%; giải quyết việc làm cho hơn 76 nghìn lao động. Hiện, Ðà Nẵng đang triển khai thành lập ba KCN mới với tổng diện tích hơn 1.700 ha, cùng một số cụm công nghiệp nhỏ. Còn tại tỉnh Quảng Nam, từ khi KCN Ðiện Nam - Ðiện Ngọc và KKT Chu Lai hình thành, đi vào hoạt động đã có 150 dự án với tổng vốn đầu tư hơn 4,21 tỷ USD, trong đó 91 dự án đi vào hoạt động với vốn thực hiện hơn 1,4 tỷ USD, bước đầu giải quyết việc làm ổn định cho hơn 24 nghìn lao động, đóng góp đáng kể vào nguồn thu ngân sách cho địa phương.

Tương tự tại tỉnh Quảng Ngãi, ngoài các KCN trong KKT Dung Quất, còn có ba KCN tập trung với diện tích khoảng 390 ha. Ðến nay, đã thu hút được 262 dự án (có 43 dự án FDI), tổng vốn đầu tư hơn 11 tỷ USD, giải quyết việc làm cho khoảng 50 nghìn lao động, góp phần tạo nguồn thu ngân sách địa phương bình quân khoảng 20 nghìn tỷ đồng mỗi năm. Tỉnh Bình Ðịnh có KKT Nhơn Hội và Thủ tướng Chính phủ đã chính thức bổ sung KCN, đô thị, dịch vụ phức hợp Becamex - Bình Ðịnh với quy mô 2.308 ha vào KKT này. Bên cạnh đó, Bình Ðịnh còn quy hoạch sáu KCN với tổng quy mô gần 1.500 ha.

Nhưng thiếu tính liên kết vùng

Theo Vụ Quản lý các khu kinh tế (Bộ Kế hoạch và Ðầu tư), các KCN và KKT tại Vùng KTTÐMT đã mở rộng cả về quy mô và năng lực sản xuất, đóng góp ngày càng lớn vào sự phát triển công nghiệp trong khu vực. Từ năm 2011 đến 2017, số lượng KCN và KKT đã tăng thêm là 12 khu, diện tích tăng 13,28%, đồng thời, tỷ lệ lấp đầy cũng tăng hơn 10%, đạt gần 67%. Giá trị sản xuất công nghiệp từ các KCN và KKT tăng bình quân gần 11%, tỷ trọng giá trị sản xuất công nghiệp từ các KCN và KKT tăng hơn 35% và đạt gần 80%.

Mặc dù vậy, theo đánh giá của các tỉnh trong vùng, các KKT và KCN của Vùng KTTÐMT tuy có tạo thêm năng lực sản xuất mới, nhưng chưa tạo ra bước đột phá trong phát triển công nghiệp. Phần lớn thu hút đầu tư vào các ngành thâm dụng lao động, sử dụng nhiều nhiên liệu, năng lượng, hàm lượng công nghệ còn thấp, như: dệt may, da giày, sản xuất sản phẩm nhựa, vật liệu nung, chế biến nông - lâm - thủy sản... Từ đó đã ảnh hưởng đến chất lượng và tốc độ phát triển các KKT, KCN của vùng. Mặt khác, các KKT, KCN khu vực miền trung có tiềm năng, lợi thế tương đối giống nhau, nhưng chưa có sự phân tích sâu nhằm đưa ra cơ chế phân công thu hút đầu tư và phát triển hợp lý để tạo nên lợi thế tổng hợp của toàn vùng. Sự thu hút đầu tư theo hướng cạnh tranh tràn lan trên tất cả các lĩnh vực đã phần nào làm triệt tiêu lợi thế của nhau và làm chệch hướng trong khai thác tiềm năng sẵn có đối với phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương trong vùng.

So với các vùng KTTÐ phía bắc và phía nam, Vùng KTTÐMT phát triển chậm hơn, nhất là trong phát triển các KKT, KCN. TS Trần Ðình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, về cơ bản, miền trung là vùng phát triển chậm hơn cả nước, thu nhập bình quân đầu người thấp, trình độ cơ bản chưa được cải thiện một cách đáng kể, tiềm năng, lợi thế chưa được khai thác đúng mức và hiệu quả. "Miền trung nhiều thế mạnh, nhưng mạnh nhất vẫn là mạnh ai nấy làm" - TS Trần Ðình Thiên từng hài hước nhận xét. Trong cả năm tỉnh, thành phố thuộc Vùng KTTÐMT, địa phương nào cũng muốn lấy nhân công giá rẻ, cảng biển, sân bay… làm lợi thế cho mình, tạo nên sự cạnh tranh không cần thiết, làm suy yếu sức mạnh nội tại. TS Trần Ðình Thiên phân tích: Kiểu của miền trung lâu nay là tiềm năng lợi thế giống nhau, triển khai dàn hàng ngang trong khi nguồn lực nội tại lẫn thu hút từ bên ngoài đều có hạn, dẫn đến xung đột lợi ích nhiều hơn là liên kết.

Có thể nhận thấy, các KCN Phú Bài, Phong Ðiền (Thừa Thiên - Huế); Hòa Khánh, Liên Chiểu, Hòa Cầm (Ðà Nẵng); Ðiện Nam - Ðiện Ngọc, Thuận Yên, Ðông Quế Sơn (Quảng Nam); Phú Tài, Nhơn Hòa, Hòa Hội (Bình Ðịnh) hay các KCN trong KKT Dung Quất (Quảng Ngãi)… đều có sức hút tương đương nhau đối với nhà đầu tư, cùng những ưu đãi, lợi thế giống nhau. Do vậy, không có điểm nhấn, không phân chia rõ ràng thế mạnh của từng địa phương.

Theo TS Trần Văn Giải Phóng, chuyên gia Chương trình ứng phó biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc, tại Vùng KTTÐMT, các địa phương đều có xu hướng đầu tư, xây dựng các KCN, KKT với quy mô, tính chất, điều kiện gần giống nhau. Vì vậy, thiếu sự phân chia phát triển theo từng lĩnh vực, từng chuyên ngành, cần định hướng lại để tận dụng các ưu thế. Chẳng hạn: Thừa Thiên - Huế và Quảng Nam có thể chuyên về công nghiệp hỗ trợ, vật liệu; Ðà Nẵng nên hướng về công nghiệp công nghệ cao, công nghệ thông tin, công nghệ sạch… Hai KKT Chu Lai và Dung Quất nên tập trung vào công nghiệp chế tạo. Riêng Chu Lai với các nhà máy sản xuất ô-tô hiện hữu, nên tập trung hơn vào thế mạnh để phát triển nền công nghiệp ô-tô không chỉ cho vùng, mà cho cả nước.

(Còn nữa)