Lễ mừng lúa mới của đồng bào Gia Rai

Lễ mừng lúa mới, hay còn được gọi bằng một cái tên vô cùng gần gũi và mộc mạc là Lễ ăn cơm mới, vốn dĩ là một nghi lễ truyền thống đã có từ rất lâu đời, bám sâu vào tiềm thức và đời sống của người dân Gia Rai qua biết bao thế hệ. Theo thông lệ từ ngàn xưa truyền lại, nghi lễ thiêng liêng này thường được bà con dân làng rộn ràng tổ chức vào khoảng thời gian từ tháng 10 đến tháng 12 dương lịch hằng năm. Đây chính là thời điểm sau khi mùa màng đã được bà con thu hoạch xong xuôi, những bông lúa chín vàng ươm, trĩu hạt mang theo bao mồ hôi công sức đã được đưa về chất đầy trong các kho lúa của từng nếp nhà.

Theo quan niệm tâm linh sâu sắc của đồng bào Gia Rai, việc tổ chức nghi lễ này mang một ý nghĩa kép vô cùng thiêng liêng: trước hết là để tạ ơn, thể hiện tấm lòng biết ơn sâu sắc, chân thành đối với trời đất, thần linh vì đã che chở, phù hộ cho bà con buôn làng có được một mùa lúa trĩu hạt, no đủ; sau đó là để tạo ra một không gian ấm cúng cho sự quây quần, sum tụ của tất cả các gia đình trong cộng đồng. Qua đó, tình làng nghĩa xóm càng thêm gắn kết, thể hiện rõ nét tinh thần đoàn kết keo sơn, bền chặt trong nội bộ cộng đồng người Gia Rai.

Lễ hội chính là sợi dây tâm linh thiêng liêng, gắn kết chặt chẽ ba yếu tố cốt lõi của vũ trụ quan người bản địa: con người, thiên nhiên và các đấng thần linh. Để có được một buổi lễ trọn vẹn và trang nghiêm nhất, không gian tổ chức luôn được lựa chọn kỹ lưỡng, thường là tại một khoảng không gian rộng lớn, khoáng đạt nằm ngay phía trước nhà rông.

Trong ngày diễn ra lễ, toàn thể người dân sẽ tập trung lại từ lúc sáng sớm tinh mơ để cùng nhau chung tay chuẩn bị mọi thứ. Ngay ở vị trí trung tâm của khoảng sân, họ sẽ cùng nhau dựng lên một cây nêu, biểu tượng giao hòa giữa trời và đất. Dưới chân cây nêu, bà con sẽ thành kính bày biện những lễ vật truyền thống tinh túy nhất của núi rừng và nương rẫy, bao gồm: những ống cơm lam, những xiên thịt nướng, những ché rượu cần và không thể thiếu là những bó lúa mới vàng óng ả. Đối với những gia đình có điều kiện kinh tế khá giả hơn, họ còn tự nguyện dâng lên những con heo, con gà béo tốt để làm vật hiến tế thần linh, cầu mong sự no ấm bền lâu.

Khi mọi công tác chuẩn bị đã hoàn tất, già làng dõng dạc cất lên lời khấn vái: “Ô Yàng, hôm nay tôi mang heo to, gà to đến đây, kính mời các Yàng về đây thụ lễ, xin bảo vệ và ban bình an cho bà con dân làng, cầu cho tai qua nạn khỏi, làm ăn phát đạt...”. Lời khấn ấy là ngôn ngữ của tín ngưỡng dân gian, là tiếng nói tâm linh mộc mạc mà chân thành, nhằm nhắn gửi niềm tin mãnh liệt và hy vọng vào một cuộc sống bình an, no ấm.

Già làng Kpuih Ôh, có hàng chục năm gắn bó mật thiết với các lễ hội truyền thống tại làng Ghè, xã Ia Dơk, tỉnh Gia Lai chia sẻ: “Mỗi khi cúng, tôi như nói thay tiếng lòng của bà con dân làng”. Ông cho biết thêm, hơn cả một lời tạ ơn bề trên, lễ hội còn là một dịp hiếm hoi để mọi người được thực sự sum vầy bên nhau, là một ngày vui chung mang ý nghĩa vô cùng to lớn không thể thiếu vắng đối với cộng đồng.

Đặc trưng nổi bật của Lễ mừng lúa mới là sự kết nối hài hòa giữa phần "lễ" trang nghiêm và phần "hội" tưng bừng. Ngay sau khi phần lễ linh thiêng kết thúc, toàn bộ không gian buôn làng sẽ bừng tỉnh và chuyển sang phần hội vô cùng sôi nổi, náo nhiệt. Từ khắp các ngõ ngách, âm vang trầm hùng của những dàn cồng chiêng bắt đầu cất lên, hòa nhịp cùng những điệu xoang uyển chuyển, nhịp nhàng của các thiếu nữ, đan xen với những bài dân ca mộc mạc và tiếng cười nói rộn rã lan tỏa khắp cả buôn làng.

Chị Rah Lan H’Tiết, trong lần đầu tiên được trực tiếp tham gia trọn vẹn vào các nghi thức của lễ mừng lúa mới, đã không giấu nổi sự xúc động. Chị bộc bạch: “Tôi thấy rất vui vì được biết thêm về nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc mình. Qua lễ hội, thấy mọi người gắn kết, thêm yêu cái gốc của dân tộc mình”. Tinh thần ấy cũng được thắp lên trong suy nghĩ của thế hệ măng non. Em Siu Điệp, phấn khởi bày tỏ: “Chúng em rất tự hào khi được tham gia điệu xoang, được tìm hiểu và gìn giữ nét đẹp truyền thống ông bà để lại. Mong sao năm nào cũng được tổ chức như thế này”.

Có thể thấy, dẫu cho hình thức và quy mô tổ chức có phần không còn được phổ biến và rầm rộ như thời kỳ vàng son thuở trước, nhưng chiều sâu ý nghĩa của lễ hội vẫn luôn được bảo tồn nguyên vẹn. Đó là sự tôn vinh, tri ân đối với thành quả của sức lao động miệt mài, và hơn hết, đó là một nét văn hóa bản địa vô cùng quý báu đang rất cần được quan tâm bảo tồn, gìn giữ cho muôn đời sau. Theo già làng Siu Yon, làng Ó, xã Ia Pia, lễ hội không chỉ là chốn tâm linh mà còn là một môi trường giáo dục thực tiễn tuyệt vời. Ông khẳng định đây chính là một cơ hội vàng để những bậc tiền bối truyền dạy lại cho con cháu những giá trị tinh thần cốt lõi của dân tộc, những phong tục tập quán tốt đẹp, các kỹ năng quý báu trong sản xuất nông nghiệp, cũng như phương cách sinh hoạt hài hòa với tự nhiên.

Nhận thức rõ được tầm quan trọng của di sản này, trong suốt những năm qua, các cấp ủy Đảng cùng với chính quyền tại tỉnh Gia Lai đã không ngừng đưa ra những chủ trương và nỗ lực hết mình trong công tác bảo tồn, đi đôi với việc phát huy tối đa các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc thiểu số. Sự đồng hành sát sao của các cấp chính quyền, sự vào cuộc quyết liệt của các tổ chức đoàn thể xã hội và đặc biệt là sự hưởng ứng nhiệt tình, tự nguyện của đông đảo người dân chính là những yếu tố quyết định, tạo bệ phóng vững chắc, bảo đảm cho những giá trị văn hóa như Lễ mừng lúa mới sẽ tiếp tục được trân trọng bảo tồn và phát huy mạnh mẽ.