Lâm Đồng tập trung nâng cao giá trị cây chủ lực

Sau sáp nhập, Lâm Đồng trở thành địa phương có diện tích cà-phê lớn nhất cả nước với hơn 323 nghìn ha. Cà-phê giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu nông nghiệp, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và kim ngạch xuất khẩu của tỉnh. Nhận thức rõ điều đó, những năm qua, tỉnh đã triển khai mạnh mẽ chương trình tái canh và ghép cải tạo cà-phê, coi đây là giải pháp then chốt nhằm nâng cao giá trị sản xuất.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, sau 5 năm thực hiện chương trình, gần 46 nghìn ha cà-phê già cỗi, kém hiệu quả đã được thay thế bằng các giống mới có năng suất, chất lượng vượt trội. Nhờ đó, năng suất bình quân toàn tỉnh tăng từ 2,6 tấn/ha lên 3,1 tấn/ha, sản lượng hằng năm đạt gần 1 triệu tấn cà-phê nhân. Những con số này không chỉ phản ánh hiệu quả của chương trình mà còn cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong tư duy sản xuất của người nông dân.

Từ thực tiễn sản xuất, nhiều hộ dân đã mạnh dạn thay đổi phương thức canh tác. Gia đình bà Nguyễn Thị Sao, ở phường Đông Gia Nghĩa là một điển hình. Trước đây, với 3,5 ha cà-phê trồng bằng giống cũ, vườn cây thường xuyên bị nấm bệnh, năng suất thấp, chi phí đầu tư cao. Năm 2021, bà quyết định tái canh 1 ha và từng bước ghép cải tạo toàn bộ diện tích. Đến nay, 3 ha đã được thay thế bằng giống mới, trong đó 2,5 ha cho thu nhập ổn định. “So với trước đây, cà-phê giống mới cho năng suất cao gấp đôi, đạt hơn 7 tấn nhân/ha. Vườn cây ít sâu bệnh, trái đồng đều, dễ thu hoạch, chất lượng tốt nên được thương lái ưa chuộng, giá bán cũng cao hơn”, bà Sao chia sẻ.

Tương tự, ông Phạm Văn Trường, xã Kiến Đức cũng tiến hành tái canh cà-phê bằng giống mới và hiệu quả rõ rệt. Trồng cà-phê từ năm 1996, vườn cây của ông dần già cỗi, tiền đầu tư cao, thường xuyên bị nấm bệnh, năng suất chỉ còn khoảng 2 tấn/ha. Năm 2022, ông tiến hành ghép cải tạo bằng các giống đầu dòng như Thiện Trường, Trường Sơn. Sau thời gian chăm sóc, vườn cây phát triển tốt, năng suất tăng lên khoảng 4 tấn/ha. Ông Trường cho biết, ghép cải tạo giúp tiết kiệm thời gian so với trồng mới. Cây khỏe, chống chịu tốt, đặc biệt là bệnh gỉ sắt. Hạt cà-phê đồng đều hơn nên bán được giá tốt.

Không dừng lại ở việc thay thế giống, chương trình tái canh ở Lâm Đồng còn hướng đến đổi mới toàn diện phương thức sản xuất. Nhiều giống cà-phê mới như TR4, TR9, TRS1, Xanh lùn đã được đưa vào sản xuất đại trà, tỷ lệ sử dụng giống đạt chuẩn khoảng 70%. Bên cạnh đó, hơn 38 nghìn ha cà-phê đã áp dụng công nghệ cao, hệ thống tưới tiết kiệm nước; gần 120 nghìn ha sản xuất theo các tiêu chuẩn bền vững như VietGAP, 4C, Rainforest Alliance, UTZ, hữu cơ.

Đáng chú ý, sự tham gia của doanh nghiệp đã góp phần quan trọng vào thành công chung. Các doanh nghiệp không chỉ cung cấp giống chất lượng cao mà còn tổ chức tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ quản lý dinh dưỡng, bảo vệ cây trồng, từng bước hình thành chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ. Cùng với đó, hệ thống ngân hàng đã cung ứng khoảng 650 tỷ đồng vốn tín dụng ưu đãi, tạo điều kiện cho hàng nghìn hộ dân đầu tư tái canh, đổi mới vườn cây.

Có thể khẳng định, tái canh cà-phê ở Lâm Đồng không đơn thuần là thay thế giống cũ bằng giống mới, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện, từ giống, kỹ thuật, vốn đến tổ chức sản xuất và thị trường. Đây chính là nền tảng để ngành cà-phê của tỉnh nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu hội nhập.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành cà-phê Lâm Đồng vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Phát triển chưa thực sự bền vững, tình trạng trồng tự phát vẫn còn xảy ra; một số hộ dân sử dụng giống trôi nổi, không rõ nguồn gốc; công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế; sản xuất manh mún, thiếu liên kết vẫn phổ biến.

Đặc biệt, những yêu cầu mới từ thị trường quốc tế, nhất là quy định về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn phát triển bền vững theo quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), đang đặt ra áp lực lớn đối với ngành cà-phê của tỉnh.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng, nếu không thay đổi mạnh mẽ phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng và bảo đảm truy xuất nguồn gốc, ngành cà-phê sẽ gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận các thị trường lớn. Do đó, tái canh và ghép cải tạo cần được tiếp tục đẩy mạnh, nhưng phải đi đôi với ứng dụng công nghệ cao và phát triển nông nghiệp sinh thái.

Trước yêu cầu mới, Lâm Đồng đã xây dựng kế hoạch giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu tái canh và ghép cải tạo 25 nghìn ha cà-phê. Trong đó, hơn 14 nghìn ha trồng tái canh, khoảng 11 nghìn ha ghép cải tạo và 260 ha cà-phê chè. Tỉnh phấn đấu đến năm 2030, có 80-90% diện tích trồng mới sử dụng giống đạt chuẩn; năng suất bình quân đạt 3,5-4 tấn/ha; tỷ lệ cà-phê đạt chứng nhận bền vững đạt 50%; 100% diện tích đáp ứng các tiêu chí của EUDR.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh đã đề ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm. Trong đó, ưu tiên sử dụng giống được công nhận, tăng cường chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, áp dụng các quy trình sản xuất tiên tiến, xây dựng các mô hình trình diễn để nhân rộng trong thực tế. Huy động đa dạng nguồn lực từ ngân sách nhà nước, vốn ODA, tín dụng ưu đãi, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia liên kết với nông dân, cung cấp vốn và bao tiêu sản phẩm. Thành lập Ban Chỉ đạo cấp tỉnh nhằm điều phối hoạt động tái canh sẽ giúp tăng cường hiệu quả quản lý, giám sát. Đẩy mạnh xây dựng chỉ dẫn địa lý “Cà phê Lâm Đồng mới”, triển khai mã vùng trồng, hỗ trợ doanh nghiệp chế biến sâu, phát triển các hiệp hội ngành hàng nhằm tăng cường liên kết và nâng cao giá trị sản phẩm…

Với định hướng rõ ràng, giải pháp đồng bộ và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, ngành cà-phê Lâm Đồng đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ. Từ những vườn cây già cỗi, năng suất thấp, nay đã hình thành những vùng sản xuất hiện đại, bền vững, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế, góp phần đưa nông nghiệp Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.