Kiểm soát sử dụng kháng sinh từ cơ sở

Trước tình trạng sử dụng kháng sinh tùy tiện làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc, gây khó khăn cho điều trị, Thành phố Hồ Chí Minh đang tăng cường kiểm soát kê đơn, bán thuốc và nâng cao năng lực y tế cơ sở nhằm hạn chế tình trạng này.

Bác sĩ tại Bệnh viện Thống Nhất lồng ghép khám bệnh với tư vấn tiêm chủng cho người cao tuổi.
Bác sĩ tại Bệnh viện Thống Nhất lồng ghép khám bệnh với tư vấn tiêm chủng cho người cao tuổi.

Nguy cơ từ sử dụng kháng sinh tùy tiện

Thói quen tự mua kháng sinh khi ho, sốt, đau họng vẫn là vấn đề đáng quan tâm trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Dùng thuốc kháng sinh ngay khi mắc bệnh mà chưa được bác sĩ thăm khám, không đúng chỉ định làm gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị những trường hợp nhiễm khuẩn thật sự. Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn có khả năng chống lại tác dụng của thuốc. Khi đó, những loại kháng sinh từng có hiệu quả có thể không còn đáp ứng điều trị, khiến bác sĩ phải lựa chọn phương pháp khác, nhất là đối với người bệnh nhiễm khuẩn nặng.

Theo dữ liệu giám sát tại Việt Nam giai đoạn 2023-2024, do Hội Vi sinh lâm sàng Thành phố Hồ Chí Minh cung cấp, hai loại vi khuẩn được khảo sát ghi nhận tỷ lệ phát hiện enzyme có khả năng làm mất tác dụng của nhóm kháng sinh quan trọng dùng điều trị nhiễm khuẩn nặng lên tới 60,93% và 49,37%. Nghĩa là trong 100 mẫu vi khuẩn thuộc từng loại, có khoảng 61 mẫu ở loại thứ nhất và 49 mẫu ở loại thứ hai mang cơ chế kháng thuốc này. Kết quả cảnh báo nguy cơ thu hẹp lựa chọn kháng sinh, khiến việc điều trị những trường hợp nhiễm khuẩn nặng thêm khó khăn.

Tiến sĩ, bác sĩ Lê Thị Thu Hương, Trưởng khoa Nội hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định cho biết: Người bệnh cần được thăm khám để đánh giá tình trạng sức khỏe và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Đối với người cao tuổi, người mắc bệnh nền, việc tự điều trị có thể làm chậm phát hiện những dấu hiệu chuyển nặng, nhất là biến chứng viêm phổi.

Nguy cơ này được làm rõ qua những nghiên cứu về nhiễm trùng hô hấp cộng đồng. Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội Hô hấp Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: Người mắc bệnh phổi mạn tính, tim mạch và các bệnh lý nền khác dễ gặp biến chứng khi nhiễm trùng đường hô hấp. Người từ 50 đến 64 tuổi mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có nguy cơ nhập viện do nhiễm vi-rút hợp bào hô hấp cao gấp khoảng 6 đến 10 lần so với người cùng độ tuổi không mắc bệnh này. Với những nhóm nguy cơ cao, điều quan trọng là nhận diện sớm tình trạng bệnh, theo dõi diễn tiến và điều trị đúng nguyên nhân. Sử dụng kháng sinh khi chưa có căn cứ có thể khiến người bệnh chủ quan, bỏ qua thời điểm cần được chăm sóc y tế.

Từ thực tiễn đó, bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên Chi hội truyền nhiễm Thành phố Hồ Chí Minh nêu vấn đề: Kiểm soát kháng sinh phải bắt đầu từ trách nhiệm của người kê đơn và người bán thuốc. Tại các cơ sở khám ngoại trú, bác sĩ cần cân nhắc chỉ định, giải thích rõ những trường hợp không cần dùng kháng sinh, tránh kê đơn theo tâm lý mong muốn có thuốc của người bệnh.

Siết chặt kê đơn, bán thuốc từ cơ sở

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, kiểm soát sử dụng kháng sinh đang đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh ban đầu. Người dân cần được tiếp cận bác sĩ thuận lợi để có hướng dẫn phù hợp ngay khi mắc bệnh, thay vì tự tìm mua thuốc hoặc sử dụng lại đơn điều trị trước đó.

Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Ngay cả nhân viên y tế cũng không dễ phân biệt nhiễm vi-rút với nhiễm khuẩn chỉ qua triệu chứng. Do đó, không thể kỳ vọng người dân tự xác định nguyên nhân gây bệnh để quyết định dùng kháng sinh. Người dân cần được hướng dẫn chăm sóc tại nhà đối với trường hợp bệnh nhẹ, nhận biết dấu hiệu nguy hiểm và thời điểm phải đến cơ sở y tế. Quyết định sử dụng kháng sinh phải dựa trên thăm khám, đánh giá tình trạng bệnh, độ tuổi, bệnh nền và nguy cơ biến chứng.

Từ yêu cầu này, ngành y tế thành phố đang tăng cường nhân lực, đào tạo, chuyển giao chuyên môn và kết nối bệnh viện với trạm y tế nhằm nâng cao năng lực chăm sóc sức khỏe ban đầu. Khi trạm y tế có đủ bác sĩ và năng lực chuyên môn, người mắc bệnh hô hấp thông thường có thể được khám, tư vấn và hướng dẫn điều trị ngay tại nơi cư trú. Những trường hợp có nguy cơ chuyển nặng được phát hiện sớm để chuyển đến cơ sở điều trị phù hợp.

Việc xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử cũng hỗ trợ theo dõi bệnh nền, nhận diện nhóm nguy cơ và cung cấp thông tin cần thiết cho bác sĩ khi quyết định phương pháp điều trị. Đây là cơ sở để hạn chế tình trạng sử dụng thuốc thiếu căn cứ, nhất là đối với người thường xuyên mắc bệnh hoặc phải điều trị nhiều bệnh cùng lúc. Song bên cạnh đó, nâng cao năng lực khám bệnh cũng cần gắn với kiểm soát chặt việc bán thuốc, nếu người dân vẫn dễ dàng mua kháng sinh khi không có đơn, những nỗ lực thay đổi thói quen sử dụng thuốc sẽ khó đạt hiệu quả.

Theo bác sĩ Nguyễn Văn Vĩnh Châu, kháng sinh là thuốc kê đơn. Nhà thuốc phải bán đúng chỉ định, không tự ý thay đổi đơn hoặc bán lại thuốc theo đơn đã sử dụng trước đó. Để tăng cường quản lý, Thành phố Hồ Chí Minh đang triển khai đơn thuốc điện tử và liên thông dữ liệu.

Tính đến ngày 17/11/2026, Sở Y tế thành phố đã cấp tài khoản liên thông cho 6.101 cơ sở bán lẻ và 754 cơ sở bán buôn thuốc. Việc kết nối dữ liệu tạo điều kiện để cơ quan quản lý theo dõi hoạt động bán thuốc, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, việc cấp tài khoản mới là một bước trong quá trình triển khai; hiệu quả kiểm soát phụ thuộc vào mức độ thực hiện và tuân thủ quy định của từng cơ sở.

Một khâu quan trọng khác là nhân viên nhà thuốc cần được đào tạo để nhận diện dấu hiệu nguy hiểm, hướng dẫn người bệnh đi khám thay vì tự ý bán kháng sinh. Tại các phòng khám, bác sĩ phải theo dõi đáp ứng điều trị, điều chỉnh đơn thuốc khi cần thiết và giải thích để người bệnh hiểu vì sao có những trường hợp không cần sử dụng kháng sinh. Ngoài kiểm soát kê đơn, bán thuốc, phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp cũng cần được chú trọng với trọng tâm là tư vấn tiêm chủng cho người cao tuổi, người mắc bệnh nền phải được lồng ghép trong quá trình khám, chữa bệnh và theo dõi sức khỏe.

Có thể bạn quan tâm