Không gian văn hóa ở khu phố cổ Hà Nội

Khu phố cổ thuộc địa bàn 10 phường của quận Hoàn Kiếm, rộng khoảng 100 ha. Theo điều tra năm 2005, có hơn 66 nghìn người đang sinh sống ở đây. Trong đó có 14,9% sống ở đây từ trước năm 1950. Bình quân có 5,52 hộ gia đình chung sống trong một biển số nhà.

Khu phố cổ không chỉ có những ngôi nhà hình ống mà còn có cuộc sống và không gian văn hóa. Phải làm sao để nơi đây sống động bằng những nét hào hoa, thanh lịch, những lễ giáo gia đình, lễ hội dân gian phong phú và đa dạng.

Trên thực tế, hiện nay, các nhà quản lý mong muốn giữ nguyên hiện trạng, vận động xã hội hóa việc tu bổ các ngôi nhà cổ. Phía người dân thì hơi khác. Nhiều ngôi nhà hơn trăm năm tuổi đã quá già nua, xuống cấp nghiêm trọng. Từ một gia đình ba thế hệ, sau 60-70 năm, đã trở thành 15-20 hộ chen chúc, chia ngôi nhà ống làm nhiều khúc, cơi nới đủ kiểu, che chắn bịt kín các giếng trời, không còn ánh sáng và khí trời, điều kiện sinh hoạt khó khăn, môi trường ô nhiễm. Người trẻ muốn bán đi, chia nhau, ra ở riêng trong chung cư cao tầng tại các khu đô thị mới. Người già lại kiên quyết phải giữ đất hương hỏa tổ tiên để lại, nơi lưu giữ bao kỷ niệm gia đình.

Qua thời gian, các đồ nội thất lần lượt "ra đi", may mắn còn lại cái án thờ, cuốn gia phả, tấm sắc phong, mảnh bằng, chiếc huân chương, huy chương... Phải nhìn thẳng vào thực tế ấy, tìm hiểu thấu đáo tâm tư, tình cảm và nhu cầu của người trong cuộc, từ đó nghiên cứu, từng bước đề ra cách giải quyết tháo gỡ vướng mắc mới mong giữ lại những cái đang mất và sẽ mất.

Chúng ta không đủ sức, không đủ tài chính và nhân lực để tiến hành trên diện rộng, nên tập trung làm từng cụm trên một đoạn phố, một con phố. Ðoạn phố ấy, con phố ấy phải còn nhiều nhà cổ, quan trọng hơn là ở đó có người gốc Hà Nội, người già, gia đình 4-5 đời gắn bó với những kỷ niệm vui buồn ở đấy và không muốn dời đi. Mặt khác, nơi số người đang cư ngụ không đông quá, không quá phức tạp thì làm trước.

Như ở phố Mã Mây, cách nhà số 87 vài chục mét, đã có mấy ngôi nhà cổ gia chủ tu tạo, trang trí nội thất theo phong cách Hà Nội xưa, gian ngoài làm cửa hàng bán đồ lưu niệm, đồ giả cổ, phòng tranh, văn hóa phẩm. Có thể nghiên cứu thêm một số nhà cổ nữa gần đó, vận động họ tôn tạo với một phần kinh phí thành phố hỗ trợ, rồi hướng họ đi vào hoạt động, sinh hoạt phù hợp với không gian phố cổ. Cũng nên lưu ý những ngôi nhà có bề dày lịch sử gắn với những nhân vật nổi tiếng của Hà Nội.

Thí dụ, ngôi nhà cũ của nhà văn, nhà giáo Nguyễn Văn Siêu, người làng Kim Lũ, ở số 12-14 trên phố mang tên ông, nơi ông mở Ngôi trường Phương Ðình nổi tiếng (thế kỷ 19), gần với đình giáp Giang Nguyên ở số 20 có bàn thờ ông, đình thôn Cổ Lương ở ngõ 28, nơi học trò của ông trọ học. Nên bảo tồn cụm liên hoàn các di tích này, giới thiệu một danh nhân văn hóa lớn của Thủ đô. Phố Hàng Bạc có nhà số 47 được coi là một trong số những ngôi nhà cổ. Phố Hàng Ðào có nhà số 10, năm 1907 là Trường Ðông Kinh Nghĩa Thục... Cần lên phương án sớm và mở đợt vận động để mọi người cùng ý thức được ý nghĩa của việc giữ gìn vốn di sản quý giá của Thăng Long - Hà Nội nghìn năm và lợi ích riêng nằm trong lợi ích chung của công việc này. Ðể chậm, có thể những ngôi nhà cổ chỉ còn mặt tiền, mà phía trong đã phá đi xây lại, việc đã rồi khó mà khôi phục.

Cùng với việc phục dựng những ngôi nhà, nên đưa không gian văn hóa, cái hồn truyền thống vào đó, từ bố cục, đồ nội thất đến lối sống, nếp sống thanh lịch, văn minh của người Hà Nội. Có thể tái tạo nền nếp gia phong của ba lớp người Kẻ Chợ. Trong các gia đình thợ thủ công, gian mặt tiền vừa là xưởng sản xuất vừa là nơi trưng bày, giới thiệu sản phẩm. Những gia đình buôn bán, gian ngoài là cửa hiệu với những mặt hàng phù hợp như lụa tơ tằm, áo dài, đồ cổ, con rối, các loại quà lưu niệm...

Cũng có thể xen kẽ một vài quán bán những món quà Hà Nội như bánh cốm, mứt sen, ô mai... Trong các gia đình nhà nho, bố cục theo phong cách Hà Nội xưa với đồ nội thất cổ là sập gụ, tủ chè, tràng kỷ, cuốn thư, câu đối..., có gian thờ, gian thư phòng, khoảng "giếng trời" làm nơi thư giãn...

Bên cạnh hoạt động hằng ngày của các loại hình không gian văn hóa gia đình, cần định kỳ tổ chức các lễ hội, trò chơi, trò diễn dân gian, tạo không khí sôi động. Có thể phục hồi lễ tế "Ðả xuân ngưu" ở đền Bạch Mã vào dịp Tết Nguyên đán, tổ chức đám rước kiệu đưa bài vị quan Ðại doãn phủ Phụng Thiên Nguyễn Trung Ngạn từ đền Hương Tượng (phố Mã Mây) đến tế Thành Hoàng Long Ðỗ ở đền Bạch Mã (phố Hàng Buồm), liên hoan ca trù, hát văn ở Rạp Chuông Vàng, giới thiệu các trò diễn múa bồng Triều Khúc, múa cờ, đánh hổ, hát ải Lao của hội Gióng, múa rắn Lệ Mật... Cũng có thể tổ chức các cuộc thi múa rồng, múa lân, múa tứ linh ở Quảng trường Ðông Kinh Nghĩa Thục, vườn hoa Lý Thái Tổ, hội thổi cơm thi, thi nấu cỗ, tổ chức những đêm chợ sách, chợ lịch, chợ báo Tết, chợ bưu thiếp, tem, đĩa nhạc...

Ðể tạo được không gian văn hóa cho khu phố cổ, phải có sự vào cuộc của các ngành du lịch, văn hóa, thương mại, các làng nghề, các hội văn nghệ... với sự điều hành của Ban Quản lý phố cổ Hà Nội. Có như thế mới tạo được cái hồn cho phố cổ, có cái để du khách thưởng thức bên cạnh những ngôi nhà cổ, những con đường nhỏ, ngõ nhỏ, hàng cây xanh, chiếc xích-lô, những con người nhân hậu hiếu khách... Ðây là công việc khó khăn, phức tạp, cần có sự đồng thuận của cộng đồng, có quy hoạch tổng thể cho cả chặng đường dài vài chục năm, đồng thời có một số dự án mang tính khả thi cao cho từng bước. Thành phố Hà Nội đang tích cực triển khai theo hướng này. Ðó là việc đáng mừng.