Tại các vùng biển Quảng Trị, hầu hết lao động nghề khai thác thủy sản đều theo kiểu cha truyền con nối. Tuy nhiên, thời gian gần đây, lao động nghề này bị giảm nhiều. Thanh niên các làng biển không còn hào hứng với nghề biển truyền thống khi họ dần chuyển sang các nghề khác có thu nhập cao hơn.
Thiếu lao động trầm trọng
Phường Đồng Hới là một trong những địa phương có nhiều tàu khai thác thủy sản của tỉnh Quảng Trị. Tại tổ dân phố Mỹ Cảnh có đến 250 tàu thuyền đánh cá. Do nghề biển không còn sức hấp dẫn như trước nên phần lớn thanh niên, lao động nghề biển giờ đây chuyển sang đi lao động ở nước ngoài theo hợp đồng, chỉ còn trung niên và người lớn tuổi bám biển, dẫn đến lao động nghề biển ngày càng khan hiếm.
Về phía nam của tỉnh, xã Cửa Việt có hơn 200 tàu lớn nhỏ khai thác thủy sản, lực lượng lao động cần có hơn 1.500 người. Tuy nhiên, lao động tại địa bàn chỉ đáp ứng tỷ lệ khoảng 2/3 yêu cầu. Ông Võ Hồng Anh là ngư dân đảng viên ở thôn Tân Lợi, năm nay 52 tuổi, vẫn ngày đêm miệt mài làm nghề khai thác biển. Ông cho biết, tàu của mình thường sử dụng bảy đến tám lao động, rất hiếm khi có đủ số người cần thiết. Cùng với giá dầu hiện tăng gần gấp đôi nên nghề khai thác thủy sản đang gặp muôn vàn khó khăn. Có không ít tàu thuyền vẫn đang nằm bờ do thiếu lao động.
Anh Bùi Còng, một ngư dân lâu năm ở Khu phố 5 xã Cửa Việt chia sẻ, để có đủ lao động, chủ tàu của anh thường phải ứng trước tiền công chuyến biển cho bạn tàu. Sau khi trở về bờ, bán sản phẩm trừ chi phí, lãi còn bao nhiêu thì chi theo tỷ lệ chủ tàu 60%, bạn tàu 40%, thế nhưng vẫn rất khó giữ chân người lao động. Đã có nhiều trường hợp, bạn tàu nhận tiền ứng trước của nhiều chủ tàu nhưng lại đi làm cho tàu khác có thu nhập cao hơn. Để có thêm lao động, nhiều chủ tàu chấp nhận sử dụng các lao động chưa có kinh nghiệm hoặc huy động người nhà đi biển dù họ đã lớn tuổi.
Hiện nay, việc áp dụng công nghệ, ngư cụ khai thác hiện đại trên các tàu cá vẫn chưa nhiều cho nên các tàu cá vẫn cần số lượng lao động lớn trên mỗi chuyến biển. Ông Phan Thanh sở hữu tàu đánh bắt xa bờ hiện đại ở xã Cửa Tùng, mỗi chuyến ra khơi cần từ 12-15 lao động, bảo đảm tần suất đi biển bốn đến năm chuyến mỗi tháng. Từ đầu vụ cá nam đến nay, do khan hiếm lao động, tàu của ông chỉ có thể hoạt động cầm chừng vài chuyến. Không chỉ riêng tàu của ông Thanh, nhiều tàu cá khác ở Cửa Tùng cũng trong tình trạng tương tự. Thu nhập từ nghề biển bấp bênh không đủ trang trải cuộc sống, dẫn đến nguồn nhân lực ngày càng thiếu hụt.
Cần chính sách giữ chân lao động nghề biển
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cửa Tùng Võ Đức Diện cho biết, chuyển đổi nghề cho ngư dân là giải pháp quan trọng để thích ứng biển trong tình hình mới. Thế nhưng, chuyển đổi như thế nào và làm gì để chuyển đổi hiệu quả, giúp người dân có sinh kế bền vững không phải là chuyện dễ và có thể giải quyết được trong ngày một ngày hai. Với ngư dân trên địa bàn, nếu không bám biển, họ sẽ đi lao động nước ngoài theo hợp đồng vì đây là con đường mang lại nguồn thu nhập ổn định và cao hơn nhiều đối với nghề khai thác thủy sản.
Tại Quảng Trị có gần 4.700 phương tiện khai thác hải sản có chiều dài từ 6m trở lên, trong đó có 1.337 tàu dài từ 15m trở lên khai thác xa bờ. Đối với tàu hơn 15m, tình trạng thiếu lao động rất nghiêm trọng. Theo thống kê của cơ quan chức năng, để bảo đảm hoạt động khai thác biển, tỉnh cần hơn 14.000 lao động, trong khi số lao động hiện có chỉ đáp ứng một phần nhỏ. Phần lớn các tàu cá buộc phải thuê lao động từ các tỉnh khác khiến chi phí tăng cao. Việc ngư dân không thể ra khơi cũng làm giảm nguồn nguyên liệu của ngành chế biến hải sản, ảnh hưởng dây chuyền đến toàn bộ nền kinh tế ven biển.
Ông Nguyễn Hữu Vinh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị phân tích, với đường bờ biển dài hơn 190 km, cuộc sống cư dân ven biển phụ thuộc rất lớn vào nghề khai thác biển. Việc thiếu lao động tác động trực tiếp đến sản lượng và hiệu quả khai thác, đồng thời ảnh hưởng công tác bảo vệ chủ quyền biển đảo. Trước thực trạng này, ngành nông nghiệp tập trung phối hợp chặt chẽ với chính quyền các địa phương ven biển, đẩy mạnh tuyên truyền quy định về Luật Thủy sản cũng như khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC), tuân thủ các quy định chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU). Giai đoạn 2027-2030, tỉnh Quảng Trị đặt mục tiêu chuyển đổi hơn 770 tàu khai thác thủy sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sang các ngành nghề, lĩnh vực khác thân thiện, bền vững hơn.
Cùng với đó là xây dựng kế hoạch đào tạo nghề cho lao động ở địa phương, đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào khai thác thủy sản. Trong đó chú ý triển khai các chính sách hỗ trợ lao động nghề khai thác thủy sản, ứng dụng công nghệ lái tự động, đánh bắt đoàn, tổ, đội để hỗ trợ nhau; đầu tư công nghệ bảo quản chế biến sau thu hoạch, công nghệ cơ giới hóa hoạt động khai thác... nhằm tăng hiệu quả đánh bắt, nâng cao giá trị sản phẩm và tăng sức hút đối với lao động nghề biển.
