Gỡ bỏ kỳ thị để người bệnh mạnh dạn tìm đến dịch vụ y tế

Tại tỉnh Champasak (Lào), HIV và lao không chỉ là những vấn đề y tế công cộng. Sự kỳ thị và phân biệt đối xử khiến nhiều người chậm đi xét nghiệm, ngại tiếp cận dịch vụ, không dám chia sẻ tình trạng sức khỏe, hoặc không duy trì điều trị đều đặn.

Với những nhóm vốn đã dễ bị tổn thương như nam quan hệ tình dục đồng giới, người chuyển giới, phụ nữ bán dâm, người sống với HIV, người mắc lao, phụ nữ ở vùng nông thôn, người dân tộc thiểu số và người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, kỳ thị càng làm cho việc tiếp cận dịch vụ trở nên xa hơn.

Dự án “Hợp tác phòng chống HIV/AIDS và Lao”, do Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia (DFAT) tài trợ thông qua sáng kiến Hợp tác đối tác khu vực về chăm sóc sức khỏe (PHR), đang được triển khai tại Champasak bởi Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Y tế Cộng đồng (CCRD) và đối tác tại Lào - Hiệp hội Sức khỏe và Hòa nhập Cộng đồng (CHIAs).

Tại Champasak, dự án hướng tới mục tiêu giúp nhiều người có nguy cơ và người bị ảnh hưởng bởi HIV/lao được phát hiện, điều trị sớm hơn; đồng thời cải thiện chất lượng, tính bao trùm và sự bền vững của các dịch vụ HIV/lao dựa vào cộng đồng.

Các nội dung về không kỳ thị, không phân biệt đối xử, bình đẳng giới, hòa nhập người khuyết tật và dịch vụ dựa trên quyền được lồng ghép vào đào tạo, truyền thông, tiếp cận cộng đồng, hỗ trợ người bệnh và giám sát chất lượng dịch vụ.

Một trong những thay đổi quan trọng đầu tiên là cách tiếp cận của đội ngũ cộng đồng và cán bộ y tế. Thông qua các khóa tập huấn về dịch vụ HIV/lao tích hợp, GEDSI và truyền thông thay đổi hành vi, cán bộ y tế, tình nguyện viên y tế bản và người hỗ trợ cộng đồng được trang bị không chỉ kiến thức chuyên môn, mà còn kỹ năng làm việc với các nhóm dễ bị tổn thương.

Họ được khuyến khích nhìn người sử dụng dịch vụ như những cá nhân có quyền được chăm sóc, được bảo mật thông tin và được tôn trọng phẩm giá, thay vì chỉ là “ca bệnh” hoặc “nhóm nguy cơ”. Sự thay đổi này có ý nghĩa thực tế. Khi một nhân viên cộng đồng biết cách tư vấn mà không phán xét, người dân dễ mở lòng hơn.

Dự án cũng tăng cường vai trò của cộng đồng trong tiếp cận và hỗ trợ người dân. Tại Champasak, các hoạt động dự kiến bao gồm dịch vụ tiếp cận cộng đồng tích hợp HIV, lao và các bệnh lây truyền qua đường tình dục; phát hiện ca lao chủ động; hỗ trợ người sống với HIV và người mắc lao trong quá trình đi khám, xét nghiệm, điều trị và theo dõi; đồng thời kết nối họ với hệ thống y tế địa phương.

Cách làm này giúp người dân không phải tự mình vượt qua toàn bộ quá trình tìm kiếm dịch vụ, nhất là khi họ đang mang trong mình nỗi sợ bị kỳ thị.

Truyền thông thay đổi hành vi xã hội cũng là một trụ cột quan trọng của dự án tại Champasak. Các tài liệu và chiến dịch truyền thông được xây dựng theo hướng phù hợp với văn hóa, trình độ tiếp nhận thông tin, ngôn ngữ và bối cảnh xã hội của địa phương.

Thông điệp truyền thông không nhằm gây sợ hãi hay đổ lỗi, mà nhấn mạnh rằng HIV và lao là các vấn đề sức khỏe có thể dự phòng, xét nghiệm, điều trị và quản lý. Người mắc bệnh cần được hỗ trợ, không phải bị xa lánh. Người có nguy cơ cao cần được tiếp cận dịch vụ phù hợp, không phải bị phán xét.

Một điểm quan trọng khác của dự án là giám sát do cộng đồng dẫn dắt. Thông qua cơ chế này, phản hồi của người sử dụng dịch vụ, bao gồm người sống với HIV, người mắc lao và các nhóm yếu thế, sẽ được thu thập và sử dụng để cải thiện chất lượng dịch vụ. Đây chính là cách dự án biến tiếng nói cộng đồng thành một công cụ cải thiện hệ thống.

Điều đáng ghi nhận ở Champasak là dự án đã bắt đầu tạo ra những nền tảng cần thiết cho sự thay đổi đó. Dự án đã xác định rõ kỳ thị là một rào cản đối với tiếp cận dịch vụ. Dự án đã sử dụng dữ liệu ban đầu và phân tích GEDSI để hiểu sâu hơn về các nhóm bị ảnh hưởng. Dự án đã đưa nội dung không kỳ thị và bao trùm xã hội vào đào tạo, truyền thông và thiết kế dịch vụ. Dự án cũng đang thúc đẩy vai trò của cộng đồng trong tiếp cận, hỗ trợ và giám sát chất lượng dịch vụ.

Hành trình giảm kỳ thị cần bắt đầu từ những thay đổi trong cách cộng đồng và hệ thống y tế nhìn nhận, hỗ trợ người bệnh. Khi người bệnh được tôn trọng, bảo mật và đối xử bình đẳng, những rào cản tiếp cận dịch vụ sẽ từng bước được tháo gỡ, góp phần tiến gần hơn tới mục tiêu chấm dứt AIDS và lao. Đây là nền tảng quan trọng để Champasak tiến gần hơn tới mục tiêu chấm dứt AIDS và lao.