Giờ đây, giá trị của quả nhãn không chỉ ở năng suất, chất lượng mà còn là câu chuyện văn hóa, nguồn gốc xuất xứ và bản sắc của sản phẩm.
Lưu truyền giá trị của di sản
Tại xã Tân Hưng, vùng trồng nhãn lớn, có diện tích hơn 330 ha, anh Trịnh Việt Vương, chủ vườn nhãn đường phèn, cùi cổ phấn khởi chia sẻ: “Tôi rất vui khi tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Để có được những chùm nhãn đạt chất lượng, người trồng phải nắm chắc từng đặc tính của cây qua từng thời điểm trong năm. Những kinh nghiệm cha ông để lại vẫn là nền tảng quan trọng đối với người làm nghề; từ việc tỉa cành, tạo tán, chăm bón, xử lý ra hoa đến thời điểm thu hoạch đều đòi hỏi kinh nghiệm được tích lũy nhiều năm, chỉ cần làm sai một khâu, chất lượng quả sẽ giảm ngay”.
Bí thư Đảng ủy xã Tân Hưng Vũ Văn Thắng cho biết: Xã Tân Hưng xác định phát triển vùng nhãn đặc sản phải gắn với bảo tồn các giống nhãn quý và phát huy giá trị của di sản nhãn lồng Hưng Yên. Do vậy, chính quyền xã tiếp tục hỗ trợ các nhà vườn, hợp tác xã mở rộng diện tích sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ; hỗ trợ tăng cường liên kết sản xuất, chế biến, quảng bá, tiêu thụ để lan tỏa giá trị của quả nhãn, nâng cao thu nhập cho người dân.
Sự phát triển các vùng trồng nhãn đặc sản ở tỉnh Hưng Yên đã thu hút ngày càng nhiều du khách đến trải nghiệm. Anh Phạm Duy Cát đến từ thành phố Hải Phòng, sau khi tham quan những vườn nhãn, nơi bảo tồn lưu giữ cây nhãn Tổ có tuổi đời hơn 300 năm tại phường Hồng Châu, bày tỏ: “Điều khiến tôi ấn tượng không chỉ là vị ngọt của quả nhãn mà còn là cách người dân nâng niu từng giống nhãn, từng công đoạn chăm sóc và chế biến. Khi nghe những câu chuyện về cây nhãn Tổ và những bí quyết làm long nhãn truyền thống, tôi cảm nhận rõ mỗi sản phẩm đều mang trong mình một câu chuyện văn hóa rất riêng. Điều đáng quý là di sản ấy không nằm trong bảo tàng hay trên những trang tư liệu mà vẫn đang hiện hữu trong từng khu vườn, từng lò chế biến và trong chính bàn tay của những người nông dân Hưng Yên, được lưu truyền qua nhiều thế hệ”.
Nếu tri thức dân gian là “phần hồn” của di sản thì việc ứng dụng khoa học, công nghệ và tổ chức sản xuất hiện đại đang tạo nên sức sống mới cho nhãn lồng Hưng Yên. Gắn bó cả cuộc với cây nhãn, bà Trần Thị Bắc, Giám đốc Hợp tác xã nhãn lồng Nễ Châu, xã Tân Hưng cùng các thành viên đã xây dựng vùng trồng nhãn khoảng 20 ha đạt tiêu chuẩn VietGAP, phát triển nhiều giống nhãn chất lượng cao.
Bà Bắc cho biết: “Muốn giữ được thương hiệu nhãn lồng Hưng Yên trước hết phải giữ được những giá trị cốt lõi của nghề truyền thống, cho nên chúng tôi luôn kế thừa kinh nghiệm tuyển chọn giống, chăm sóc cây của cha ông, đồng thời áp dụng quy trình VietGAP, quản lý chất lượng nghiêm ngặt để tạo ra sản phẩm an toàn, đáp ứng yêu cầu của thị trường. Truyền thống và công nghệ đã bổ trợ cho nhau nâng cao giá trị của quả nhãn lồng đặc sản và ngày càng nổi tiếng, lan tỏa trong và ngoài nước”.
Lan tỏa giá trị, tạo động lực phát triển mới
Tỉnh Hưng Yên hiện có gần 6.000 ha nhãn với nhiều giống đặc sản nổi tiếng, như: Đường phèn, cùi cổ, Hương Chi, Miền Thiết, nhãn siêu ngọt... Cùng với việc bảo tồn nguồn gien quý, tỉnh tiếp tục mở rộng vùng sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ; xây dựng mã số vùng trồng, đẩy mạnh liên kết sản xuất - tiêu thụ và ứng dụng khoa học, công nghệ nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Cùng với mở rộng vùng nguyên liệu, chế biến sâu đang trở thành hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng của nhãn lồng Hưng Yên.
Ông Đặng Văn Ứng, xã Hiệp Cường, tỉnh Hưng Yên chia sẻ: “Gia đình tôi trồng toàn giống nhãn quý theo quy trình VietGAP, chất lượng quả nhãn ngon và an toàn. Ngoài ra, tôi còn thu mua nhãn của nông dân trong xã để chế biến, tạo việc làm cho hơn 50 lao động thời vụ với thu nhập ổn định từ 200 nghìn đồng-300 nghìn đồng/người/ngày”.
Toàn tỉnh hiện có khoảng 400 hộ làm nghề sản xuất, chế biến long nhãn, tập trung ở các xã: Tân Hưng, Khoái Châu, Ân Thi, Tiên Hoa, Hiệp Cường... Long nhãn, không đơn thuần là sản phẩm sấy khô, mà là kết tinh của sự tỉ mỉ, khéo léo và kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ.
Theo những người làm nghề lâu năm, để làm ra được một mẻ long nhãn thơm ngon, người thợ phải tuyển lựa kỹ càng quả nhãn đạt chuẩn: cùi dày, ngọt, thơm, không sâu bệnh. Sau khi thu hái, nhãn được nhặt bỏ quả hỏng, xoáy lấy cùi rồi đưa vào lò sấy khô. Mỗi mẻ sấy kéo dài trung bình 24 giờ, với nhiệt độ được điều chỉnh cẩn thận để múi long nhãn có màu vàng cánh gián, se mặt, dẻo và thơm ngậy đặc trưng. Long nhãn của nhiều cơ sở sản xuất được chứng nhận OCOP 3 sao, OCOP 4 sao, đây là sự chuyển mình rõ rệt trong chế biến nông sản từ nhỏ lẻ sang chuyên nghiệp, có thương hiệu và khả năng vươn ra thị trường quốc tế.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đào Mạnh Huân cho biết: Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ ký ức quá khứ mà còn là đầu tư cho tương lai. Tỉnh đang định hướng phát huy giá trị di sản “Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên” gắn với xây dựng thương hiệu và phát triển du lịch, hình thành các tuyến trải nghiệm kết nối các vùng nhãn đặc sản, cây nhãn Tổ và các làng nghề chế biến long nhãn. Những sản phẩm du lịch góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, giúp du khách tiếp cận trực tiếp với những giá trị văn hóa được lưu giữ trong từng vườn cây, từng công đoạn chế biến.
Ngày 6/1/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 19/QĐ-BVHTTDL đưa Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống.
Đây là tiền đề quan trọng để tỉnh tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản, đưa những giá trị văn hóa đặc sắc của Hưng Yên lan tỏa rộng hơn trong nước và quốc tế; đồng thời tỉnh đang xây dựng hồ sơ đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) xem xét ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
