Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc có diện tích hơn 3.980ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn 2.550ha. Trong khu có 653 loài thực vật bậc cao thuộc 440 chi, 142 họ, 5 ngành. Trong đó, có 54 loài quý hiếm, 50 loài ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 9 loài ghi trong Danh mục đỏ IUCN.
Ban quản lý hiện chỉ có 16 người, trong đó số trực tiếp tham gia thực hiện bảo vệ rừng gồm 12 người thì có 3 chị em phụ nữ. Với diện tích rộng và giá trị sinh học quý báu này thì chỉ sức người tuần tra không thôi thì không đủ, do đó, Ban quản lý đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ hỗ trợ theo dõi, giám sát rừng. Lực lượng chuyên trách bảo vệ rừng còn sử dụng bản đồ số và ảnh vệ tinh để cập nhật ranh giới, diện tích rừng đặc dụng, rừng tự nhiên và vùng đệm. Công nghệ này giúp giảm 30-40% khối lượng công việc vốn phải thực hiện thủ công, rút ngắn thời gian tuần tra còn một nửa trong khi nâng cao độ chính xác và minh bạch trong quản lý.
Theo cán bộ chuyên trách bảo vệ rừng Nguyễn Việt Anh, sử dụng các phần mềm, như: Vtool, Mapinfo và GPS cầm tay giúp xác định vị trí, biến động rừng, hỗ trợ lập biên bản điện tử tại hiện trường. Thay vì ghi chép thủ công, tôi có thể cập nhật dữ liệu, hình ảnh và thông tin hiện trường ngay tức thì trên hệ thống. Nhờ việc ứng dụng công nghệ, Ban quản lý Khu bảo tồn đã phát hiện, xử lý sớm các điểm nguy cơ cháy rừng, không để cháy lan. Dữ liệu rừng được số hóa, cập nhật kịp thời, phục vụ hiệu quả cho công tác báo cáo, quản lý.
Theo Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn Lường Quốc Hải, trong 9 tháng đầu năm 2025, ban quản lý đã thực hiện 411 lượt tuần tra rừng với sự tham gia của 1.431 lượt người trong 9 tháng đầu năm. Qua đó, phát hiện và xử lý 03 vụ vi phạm về khai thác và phát phá rừng; công tác phòng cháy chữa cháy rừng được thực hiện nghiêm túc, không để xảy ra vụ cháy nào. Khu bảo tồn đã điều tra, đo đếm và gắn biển 934 cây gỗ quý hiếm (nghiến, trai, đinh) với tổng khối lượng hơn 2.000 m³.
Nhờ bảo vệ tốt, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc không chỉ gìn giữ giá trị đa dạng sinh học mà còn bảo tồn hiệu quả nhiều chứng tích có giá trị lịch sử rất lớn. Ẩn sâu trong những cánh rừng già nơi đây là con đường mòn xếp bằng đá hộc dài hàng chục km vốn được người Pháp xây dựng để cưỡi ngựa du hý và chở quặng. Sau hàng trăm năm, tuyến đường này vẫn sừng sững dưới nắng mưa dù nhiều đoạn cỏ cây xâm lấn. Bên cạnh đó là hệ thống đường dây cáp tời quặng (di tích cấp tỉnh) chứng tích về sự bóc lột của thực dân Pháp đối với công nhân mỏ chì, kẽm Bản Thi từ năm 1909 đến 1941.
Để khai thác tiềm năng du lịch trong khu bảo tồn này, năm 2024, tỉnh Bắc Kạn (cũ) đã phê duyệt đề án du lịch tại đây với mục tiêu phát triển 5 điểm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí. Trên cơ sở đề án này, Ban quản lý khu đã mời gọi thuê môi trường rừng để phát triển du lịch tại 4 điểm và 9 tuyến du lịch trên diện tích gần 500ha. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc tập trung xây dựng các điểm tuyến du lịch xuyên rừng. Giai đoạn 2026-2030, các tuyến điểm du lịch sẽ hoàn thiện, tạo doanh thu từ dịch vụ nghỉ dưỡng, trải nghiệm, giáo dục môi trường, góp phần tự chủ tài chính cho Ban quản lý và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Theo đề án được phê duyệt, tại Khu bảo tồn sẽ phát triển 5 điểm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí, gồm: Cầu Mục-Lũng Trang, Lũng Lỳ, Bản Thi 1, Bản Thi 2. Đồng thời, dự án sẽ tập trung phát triển 9 tuyến du lịch, gồm: Ngã 3 Cầu Mục-Đầu Cáp Bình Trai-Phja Khao; Ngã 3 Cầu Mục-Lũng Trang-Lũng Lỳ-Lũng Nặm Thúm -thôn Nà Dạ; Ngã 3 Cầu Mục-Lũng Cháy; Ngã 3 Cầu Mục-Cốc Tộc; Bản Thi-Đồng Lạc-Cốc Tộc; Ngã 3 Cầu Mục-Cao Bình; Lòng Bốc-Suối Nậm Phiêng-Khuổi Lịa; Phja Khao-Bản Thi; Ngã 3 Cầu Mục-Lũng Trang-Núi Tam Sao. Tổng mức đầu tư khái toán của đề án hơn 330 tỷ đồng, bao gồm nguồn vốn kêu gọi đầu tư xã hội hóa và nguồn hợp pháp khác trong giai đoạn từ 2024-2030.
Theo Bản quản lý Khu bảo tồn, mục tiêu đặt ra là từ năm 2025 đến năm 2030, tăng trưởng 10%, mỗi năm đón được 50-75% lượng khách du lịch đến Chợ Đồn; 100% các tuyến, điểm phục vụ du lịch sinh thái trên tuyến được hoàn thành vận hành; 30%-50% các công trình phục vụ đón tiếp, điều hành, nhà hàng dịch vụ, trò chơi…, và 20% các công trình lưu trú nghỉ dưỡng tại các điểm du lịch, nghỉ dưỡng được hoàn thiện, đưa vào sử dụng; du lịch dần trở thành một trong các nguồn thu cho Khu bảo tồn loài-sinh cảnh Nam Xuân Lạc và là nguồn tái đầu tư quan trọng cho quản lý, bảo tồn thiên nhiên và phục hồi các loài, hệ sinh thái bị suy thoái.
