Việc nghệ thuật trống tế Yên Thành được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025 vừa là niềm tự hào, vừa đặt ra thách thức trong hành trình gìn giữ và trao truyền...
Hồn trống từ làng cổ
Dọc theo những cánh đồng lúa xanh mướt đang thì con gái, vùng đất Yên Thành hiện ra bình dị, trù phú. Về xã Hoa Thành (cũ), nay là xã Yên Thành - cái nôi của nghệ thuật trống tế xứ Nghệ, có thể cảm nhận rõ sự giao thoa giữa quá khứ và hiện tại.
Không gian làng quê vẫn giữ nguyên vẻ trầm mặc với cây đa, bến nước, sân đình rêu phong, cùng những di tích văn hóa lâu đời như chùa Bảo Lâm, đền Cả và các nhà thờ họ cổ kính.
Trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây, lễ hội đầu xuân giữ vị trí rất quan trọng. Mỗi dịp Tết đến, xuân về, tiếng trống hội, trống tế lại vang lên rộn ràng, như lời gọi con cháu trở về cội nguồn.
Âm thanh ấy không chỉ làm sống dậy không gian làng quê mà còn khơi dậy niềm tự hào về truyền thống. Theo tư liệu địa phương, nghệ thuật trống tế ở đây có nguồn gốc từ cuối thế kỷ 16, gắn với Thám hoa Phan Tất Thông thời Lê Trung Hưng. Khởi đầu từ bản “Nhạc trống Hạ Thành” mang tính nhạc lễ cung đình, qua nhiều thế hệ, người dân đã tiếp nhận, sáng tạo và phát triển thành loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm dấu ấn riêng.
Tính cộng đồng là nét đặc trưng nổi bật của trống tế. Hầu như dòng họ nào cũng có đội trống riêng, mỗi đội mang phong cách khác nhau nhưng vẫn thống nhất trong tinh thần trang nghiêm. Những nghệ nhân cao tuổi có thể nhận ra từng đội chỉ qua âm thanh, thậm chí biết được ai đang giữ vai trò trống cái - vị trí quan trọng nhất trong dàn nhạc.
Trong những ngày đầu xuân, tại đền Cả, không khí lễ hội vừa trang nghiêm vừa sôi động. Khi hiệu lệnh vang lên, tiếng trống dội xuống mạnh mẽ, hòa cùng chiêng, xập xẻng, bù rù tạo nên một không gian âm thanh linh thiêng. Nhịp trống khi dồn dập, khi khoan thai, gợi nhiều cung bậc cảm xúc, làm nên sức hấp dẫn riêng của loại hình nghệ thuật này.
Một dàn trống tế thường gồm trống cái, trống con và các nhạc cụ phụ trợ. Người cầm trống cái không chỉ cần kỹ thuật điêu luyện mà còn phải có khả năng cảm thụ tinh tế để điều phối nhịp điệu.
Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật và cảm xúc đã tạo nên những lớp âm thanh nhiều tầng, giàu sắc thái. Đáng chú ý, nghệ thuật trống tế không có giáo trình chính thức. Việc truyền dạy diễn ra tự nhiên trong gia đình, dòng họ. Con cháu lớn lên cùng tiếng trống, học bằng cách nghe, cách nhớ, từ đó tiếp nối truyền thống. Chính phương thức trao truyền này đã tạo nên nét độc đáo riêng, vừa gần gũi vừa thiêng liêng.
Hành trình gìn giữ di sản
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Yên Thành Ngô Thị Hiền cho biết: Trong ký ức người dân địa phương, ngày 16 tháng Giêng âm lịch là dịp quan trọng nhất trong năm, khi đền Cả tổ chức lễ tế lớn tưởng nhớ tiền nhân.
Không gian lễ hội khi ấy vừa trang nghiêm, vừa đậm tính cộng đồng. Sau phần nghi lễ là hội thi trống tế giữa các dòng họ - hoạt động được mong chờ nhất. Đây không chỉ là dịp biểu diễn mà còn là không gian thực hành văn hóa, nơi di sản được tái hiện và lan tỏa.
Do biến động lịch sử, hội thi từng bị gián đoạn trong thời gian dài. Trước nguy cơ mai một, chính quyền địa phương đã khôi phục từ năm 2015. Từ đó đến nay, hoạt động này dần trở thành sinh hoạt văn hóa thường niên, thu hút đông đảo người dân và du khách.
Đầu xuân năm 2026, lễ hội tiếp tục được tổ chức với quy mô bài bản hơn. Từ khắp các xóm làng, đoàn rước cờ hoa, kiệu lễ tề tựu về đền trong không khí rộn ràng. Lễ khai mạc mở đầu bằng những hồi trống hùng tráng. Mỗi đội có khoảng 20 phút để thực hiện nghi lễ và trình diễn.
Dù phong cách khác nhau nhưng tất cả đều hướng tới sự chuẩn mực và tôn nghiêm. Theo các nhà nghiên cứu, trống tế Yên Thành có cấu trúc tiết tấu phong phú, phát triển theo lớp lang từ đơn giản đến phức tạp, tạo nên hòa âm nhiều tầng, giàu âm sắc. Đây là đặc trưng tiêu biểu của âm nhạc nghi lễ, phản ánh chiều sâu văn hóa và sự sáng tạo của cộng đồng.
Không chỉ hiện diện trong lễ hội, tiếng trống còn từng gắn với những thời khắc lịch sử. Trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, tiếng trống trở thành hiệu lệnh cổ vũ quần chúng đứng lên đấu tranh. Trong các đợt tuyển quân, âm thanh ấy lại vang lên như lời động viên thanh niên lên đường bảo vệ Tổ quốc.
Qua thời gian, trống tế trở thành biểu tượng của tinh thần cộng đồng và ý chí bền bỉ. Năm 2010, dàn nhạc trống tế họ Phan Tất được mời tham gia biểu diễn trong dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Việc được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025 là sự ghi nhận xứng đáng, đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm trong bảo tồn.
Trong bối cảnh hiện đại, khi sự giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, việc giữ gìn những giá trị truyền thống càng trở nên cấp thiết.
Gieo mầm cho thế hệ trẻ
Một tín hiệu tích cực là trống tế Yên Thành đang dần được tiếp nối bởi thế hệ trẻ. Đây là yếu tố then chốt bảo đảm sức sống lâu dài của di sản. Nhiều trường học trên địa bàn đưa trống tế vào hoạt động ngoại khóa, thành lập câu lạc bộ, lồng ghép vào chương trình giáo dục địa phương.
Qua đó, học sinh không chỉ tìm hiểu mà còn trực tiếp thực hành, từ đó thêm hiểu và trân trọng di sản. Trường hợp em Phan Thảo Đan, học sinh lớp 9C Trường trung học cơ sở Phan Đăng Lưu là minh chứng.
Với phần trình diễn ấn tượng, em giành Giải nhất cuộc thi “Giới thiệu di sản văn hóa Nghệ An” năm 2025. Thành công ấy cho thấy khi được tiếp cận đúng cách, di sản hoàn toàn có sức hấp dẫn với giới trẻ.
Không chỉ trong trường học, tại các làng xã, nhiều câu lạc bộ trống tế được thành lập, thu hút đông đảo thiếu nhi tham gia. Việc truyền dạy từ tự phát đang dần chuyển sang có tổ chức, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn.
Ngành văn hóa, thể thao và du lịch Nghệ An cũng định hướng gắn trống tế với các lễ hội đầu xuân, tạo không gian thực hành thường xuyên. Nhờ đó, tiếng trống không chỉ vang lên trong đình đền mà còn lan tỏa trong đời sống, trở thành một phần của ý thức gìn giữ bản sắc.
Hơn 400 năm kể từ khi “Nhạc trống Hạ Thành” ra đời, tiếng trống tế Yên Thành vẫn bền bỉ ngân vang giữa đời sống hôm nay. Mỗi dịp lễ, Tết, hội làng, âm thanh ấy lại cất lên trầm hùng, lay động lòng người. Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm tự hào, nhưng cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm.
Giữ được tiếng trống là giữ được hồn quê, giữ được sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại. Và chừng nào tiếng trống tế còn vang lên nơi sân đình, chừng đó hồn thiêng xứ Nghệ vẫn còn ngân mãi.
