Dự báo thời tiết trước thách thức khí hậu cực đoan

Những diễn biến bất thường của khí hậu, thời tiết toàn cầu đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực cho công tác dự báo. Điều này cũng tạo ra không ít thách thức đối với ngành khí tượng trong việc cung cấp các bản tin, dự báo, cảnh báo phải bảo đảm chính xác, đầy đủ, kịp thời, phục vụ hiệu quả công tác phòng chống thiên tai.

"Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai"

Đó là chủ đề Ngày Khí tượng thế giới năm nay (23/3) được Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres nhắc đến trong thông điệp gửi tới tất cả các quốc gia. Ông nhấn mạnh, “khả năng dự báo giúp cứu sống con người, nhất là trong bối cảnh hỗn loạn khí hậu với những đợt nắng nóng kỷ lục, hạn hán kéo dài hơn, mực nước biển dâng cao cùng các thảm họa cực đoan diễn ra ngày càng thường xuyên hơn. Khoa học dự báo chính xác và tin cậy chính là tuyến phòng thủ đầu tiên của chúng ta…”.

Báo cáo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho thấy, mọi quyết sách kinh tế, mọi khoản đầu tư hạ tầng, kế hoạch gieo trồng, kế hoạch quản lý y tế, nước và năng lượng, các điều chỉnh chuỗi cung ứng trên thế giới đều phụ thuộc vào nền tảng quan trắc và dự báo khí tượng toàn cầu.

WMO kêu gọi tăng cường cảnh báo sớm trước hiện tượng thời tiết cực đoan

31/01/2026 21:35

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới, các nhà lãnh đạo doanh nghiệp đều nhận định thiên tai khí tượng cực đoan là rủi ro dài hạn hàng đầu. Các hiểm họa liên quan thời tiết cực đoan đã gây thiệt hại kinh tế được ghi nhận lên tới 4,3 nghìn tỷ USD trong giai đoạn từ năm 1970 đến 2021, đồng thời cướp đi gần 2 triệu sinh mạng trên thế giới. Điều đó cho thấy, cảnh báo sớm là một nhu cầu thiết yếu cho mọi mặt đời sống xã hội.

Quan trắc trái đất đóng vai trò quan trọng hơn bao giờ hết trong theo dõi những tác động của biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh chóng, bao gồm sự gia tăng nhiệt trên đất liền và đại dương, tình trạng băng và sông băng tan chảy, cũng như mực nước biển dâng. Đây là nền tảng của thông tin khí tượng và khí hậu, phục vụ việc ra quyết định về phát triển kinh tế và bảo vệ cộng đồng của chúng ta.

Theo Tổ chức Khí tượng thế giới, vẫn tồn tại những khoảng trống lớn trong hệ thống quan trắc toàn cầu-trên đất liền, trong tầng băng tuyết và đại dương, làm suy giảm hiệu quả hành động. Đầu tư cho mạng lưới quan trắc không phải là một khoản chi phí đối với người nộp thuế, mà là một sự đầu tư cho an ninh kinh tế, khả năng chống chịu khí hậu dài hạn, đồng thời là cầu nối giữa các quốc gia và các thế hệ.

Bài toán nhân lực và công nghệ trọng tâm

Nhiều công nghệ tiên tiến đã được ngành khí tượng thủy văn ứng dụng, tiêu biểu như: Trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo quỹ đạo, giám sát bão, dông lốc; phát triển hệ thống cảnh báo trực tuyến; hệ thống giám sát, cảnh báo thiên tai thời gian thực quy mô cấp thôn, xã; công cụ dự báo FEWS dự báo lũ, nguồn nước thượng nguồn Mê Công; mô hình MIKE để tính toán lũ, xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long…

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, hiện Bộ đang triển khai nhiều định hướng quan trọng nhằm hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn và nâng cao năng lực cảnh báo sớm thiên tai. Trọng tâm là đẩy mạnh chuyển đổi số lĩnh vực khí tượng thủy văn, xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn về khí tượng, thủy văn, tài nguyên nước và thiên tai; phát triển hệ thống dự báo số hiện đại; tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế... Một định hướng quan trọng là đưa thông tin dự báo và cảnh báo thiên tai đến người dân nhanh nhất, dễ tiếp cận nhất, thông qua các nền tảng số, các ứng dụng trên thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh.

Thực hiện đề án “Hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn đến năm 2025 và thời kỳ 2026-2030”, gắn với thực hiện quy hoạch mạng lưới trạm Khí tượng thủy văn quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã rà soát, đánh giá hiện trạng máy móc, thiết bị quan trắc; nghiên cứu phương án quản lý, giám sát các công trình quan trắc; xây dựng hệ thống quản lý, giám sát tập trung toàn bộ mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia và nghiên cứu ứng dụng số hóa sổ quan trắc...

Ngành khí tượng thủy văn tập trung bốn nhiệm vụ trọng tâm: Nghiên cứu và phát triển, làm chủ công nghệ lõi, dự báo tổ hợp, tích hợp AI; xây dựng hệ thống quan trắc thông minh, kết nối thời gian thực; xử lý và phân tích dữ liệu lớn (Big Data); truyền tải và phổ biến thông tin. Để làm được điều đó, ngành khí tượng thủy văn cần được quan tâm hơn nữa để vượt qua những khó khăn, thách thức hiện tại, đó là số lượng mỏng và yếu của nguồn nhân lực khoa học-công nghệ; mạng lưới quan trắc thiếu đồng bộ, chưa liên thông, thiếu chuẩn dữ liệu mở; thiếu phương tiện công nghệ tiên tiến, hiện đại...