Đổi mới sáng tạo trong báo chí để phụng sự công chúng và kiến tạo niềm tin

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, trí tuệ nhân tạo và truyền thông xã hội đã làm thay đổi cách sản xuất nội dung, trình bày, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng, đưa báo chí đứng trước thách thức lớn nhưng cũng đầy thú vị.

Nâng cao chất lượng, đổi mới sáng tạo, tiếp cận xu hướng công nghệ tiên tiến là cách lâu dài, ổn định và bền vững nhất để phục vụ nhu cầu mới của độc giả, nâng cao hiệu quả truyền thông, gia tăng nguồn thu cho tòa soạn, đặc biệt là trên nền tảng số.

Hội Báo toàn quốc năm 2026 có chủ đề “Báo chí Việt Nam - Trung thành, Sáng tạo, Trách nhiệm trong kỷ nguyên mới”, trong đó nhấn mạnh tính sáng tạo của các tòa soạn, của đội ngũ những người làm báo.

Để thực hiện tốt nhiệm vụ truyền thông, thu hút độc giả trong kỷ nguyên mới, không có cách nào khác là liên tục đổi mới sáng tạo, thay đổi toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp.

Mở đầu phiên thảo luận, Tiến sĩ Ngô Bích Ngọc (Đại học Swinburne Việt Nam) đã đưa ra những con số “biết nói” từ báo cáo Digital News Report 2026. Một thực tế cho thấy xã hội hiện nay đang phải đối mặt với sự “bấp bênh về mặt niềm tin” trước sự bùng nổ của tin tức. Đáng ngại hơn, có tới 46% người dùng chủ động né tránh tin tức vì cảm thấy quá tải hoặc lo âu.

Trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay đã xuất hiện trong mọi mặt của cuộc sống, được sử dụng cả trong quá trình sản xuất và tiêu thụ thông tin, cho phép tối ưu hóa quy trình biên tập, cá nhân hóa nội dung theo mối quan tâm của độc giả và phát triển các chatbot tin tức.

Bên cạnh thách thức từ công nghệ, báo chí truyền thống còn đối mặt với sự sụt giảm nguồn thu từ báo in và truyền hình khi lượng khán giả giảm liên tục trong thập kỷ qua. Trong khi đó, doanh thu quảng cáo số đang phải chịu “luật chơi” của các nền tảng công nghệ lớn, khiến lợi nhuận chảy vào túi các công ty công nghệ thay vì các cơ quan báo chí. Mô hình thu phí độc giả cũng có dấu hiệu chững lại khi chỉ duy trì ở mức 17% độc giả sẵn sàng chi trả cho các tin tức trực tuyến.

Tiến sĩ Ngô Bích Ngọc cũng đề cập đến một thực trạng đáng suy ngẫm nữa: Lần đầu tiên tiêu thụ tin tức qua mạng xã hội và video đã vượt qua các kênh truyền thống lẫn website chính chủ. Có tới 27% người dùng ưu tiên tiếp cận tin tức từ những “người có ảnh hưởng trên mạng xã hội”.

Để thích nghi, bà Bích Ngọc khuyến nghị các cơ quan báo chí cần chuyển đổi thành “công ty kinh doanh đa dịch vụ” dựa trên uy tín thương hiệu của mình, cung cấp các mô hình kinh doanh khác như cấp phép công nghệ (SaaS), tổ chức sự kiện cao cấp, trải nghiệm độc quyền, phát triển tiếp thị liên kết, thương mại điện tử và tư vấn dữ liệu chuyên sâu.

Kết thúc bài phát biểu của mình, Tiến sĩ Ngô Bích Ngọc cho rằng: Đổi mới sáng tạo trong phát triển báo chí cần ứng dụng hiệu quả công nghệ trí tuệ nhân tạo và nâng cao khả năng thích ứng với nhu cầu thực tế của cộng đồng.

Với kinh nghiệm của một tờ báo đã gắn bó với nhiều thế hệ trẻ, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, đã trình bày tham luận sâu sắc về chiến lược truyền thông đa phương tiện và đa nền tảng nhằm phục vụ nhu cầu của công chúng “Gen Z”.

Theo ông Phùng Công Sưởng, thế hệ trẻ ngày nay đã trở thành lực lượng người dùng và bạn đọc chủ đạo trên không gian truyền thông số. Thế hệ “Gen Z” sinh từ khoảng năm 1997 đến 2012 hiện chiếm khoảng một phần tư dân số Việt Nam và có thói quen sử dụng internet thường xuyên nhất hiện nay.

Điều mà báo chí hiện nay cần lưu ý là làm sao để thu hút, giữ vững vai trò định hướng, dẫn dắt và đồng hành cùng người trẻ trong một hệ sinh thái đầy rẫy những thuật toán, sự bùng nổ thông tin nhưng cũng rất phân mảnh.

Để thích nghi, thay vì sản xuất tin tức đơn thuần như trước đây, báo chí cần phải tạo ra các trải nghiệm thông tin phù hợp cho từng nhóm công chúng, đáp ứng theo đúng “những gì bạn đọc cần”.

Nhà báo Phùng Công Sưởng cũng chỉ rõ người trẻ ngày nay không hề thờ ơ với các vấn đề xã hội, nhưng thứ họ cần là trải nghiệm đa phương tiện phù hợp với ngôn ngữ của giới trẻ được truyền tải trên các nền tảng số.

Cùng với đó, báo chí dữ liệu, báo chí giải thích, báo chí kiến tạo giải pháp và bảo vệ bản quyền báo chí cũng là hướng đi cần thiết để tạo ra giá trị khác biệt cho mỗi tờ báo.

Tới dự phiên thảo luận “Đổi mới, sáng tạo để tiếp cận bạn đọc, phát triển kinh tế báo chí”, nhà báo Lê Quốc Minh, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, chia sẻ một thực trạng đáng lo ngại về do thói quen lướt video ngắn khiến thế hệ trẻ dần mất đi khả năng đọc sâu và sự kiên nhẫn với các nội dung dài.

Các tòa soạn cần phải thay đổi căn bản bằng cách áp dụng “tư duy sản phẩm” thay vì chỉ tập trung sản xuất tin bài theo lối mòn. Nhà báo Lê Quốc Minh cho rằng cần huy động sự sáng tạo từ mọi nhân viên ngay trong tòa soạn để lan tỏa thông tin, khích lệ những người làm báo hãy mạnh dạn dám thử nghiệm để tìm ra những hướng đi mới thành công.

Về vấn đề bản quyền, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam thẳng thắn chỉ ra thực trạng đáng suy ngẫm là không chỉ công chúng vi phạm bản quyền, mà ngay chính các cơ quan báo chí cũng đang vi phạm bản quyền của nhau.

Sự sáng tạo và đổi mới là điều cần thiết đối với báo chí hiện nay. Nhà báo Lê Quốc Minh lấy thí dụ giá trị của một chương trình biểu diễn nghệ thuật không nằm ở tên tuổi nghệ sĩ tham gia mà ở khả năng chạm đến cảm xúc của khán giả và đọng lại trong tâm trí công chúng trong thời gian dài sau đó. Sự thành công của một sản phẩm báo chí cần được tiếp nối bởi sự đổi mới cho những sản phẩm tiếp theo.

Trong thời đại công nghệ số hiện nay, báo chí cách mạng cần phải hiện diện ở tất cả mọi nơi, từ điện thoại di động đến các thiết bị đeo thông minh trong tương lai, để có thể tiếp cận sâu rộng nhất đến với người dân. Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định: Đổi mới sáng tạo sẽ góp phần giúp báo chí giữ vững vị thế là cầu nối tin cậy giữa Nhà nước và nhân dân.

Tiếp nối phiên thảo luận là phần trình bày của nhà báo Nhật Hoa, Phó Trưởng ban Chuyên đề-Khoa giáo (Đài Truyền hình Việt Nam). Bà đã chứng minh cho thấy nội dung về giáo dục hay việc tử tế cũng có thể tạo ra sức lan truyền mạnh mẽ. Nhà báo lấy ví dụ về một clip giáo dục cho trẻ em - chia sẻ câu chuyện về một bé gái 9 tuổi chăm sóc anh trai bại liệt - đạt tới 25,5 triệu lượt xem chỉ sau 4 ngày đăng tải.

Đáng chú ý, con số này vượt xa dự án âm nhạc của một nghệ sĩ nổi tiếng ra mắt cùng thời điểm. Điều này cho thấy nội dung giáo dục nhân văn và tử tế cũng hoàn toàn có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa cực kỳ mạnh mẽ.

Nhà báo Nhật Hoa nhận định rằng báo chí cần phải thay đổi tư duy từ việc “làm thế nào để có nhiều lượt xem” sang câu hỏi tự vấn về việc “phục vụ thông tin hiệu quả cho cộng đồng”. Bà cho biết thêm: Chương trình “Những bông hoa nhỏ - Vườn Tween” hướng tới khán giả mục tiêu là trẻ em từ 9-12 tuổi, nhưng đối tượng quyết định tiêu dùng lại là các bậc phụ huynh.

Do đó, bên cạnh việc bán thời lượng phát sóng, báo chí truyền hình cần tập trung “bán một hệ giá trị”, mà tại đó những hạt giống của sự tử tế, tò mò và sáng tạo được nảy sinh, từ đó thu hút được các nhà đầu tư đồng hành và các nguồn lực phát triển. Kết quả thực tế sau 6 tháng cho thấy chương trình đạt 122 triệu lượt xem trên đa nền tảng và mang lại tác động xã hội bền vững.

Nhà báo Nhật Hoa cũng lưu ý rằng việc thiết kế đa nền tảng cho các sản phẩm báo chí và truyền thông và sử dụng ngôn ngữ riêng phù hợp với từng loại hình mạng xã hội cũng cần phải được thực hiện ngay từ bây giờ.

Báo chí chính thống cần thích nghi với sự đổi mới, thu hút niềm tin của khán giả và sự đồng điệu từ các doanh nghiệp đầu tư, để góp phần tạo ra những giá trị tích cực cho xã hội và phát triển bền vững cho nền báo chí.

Dưới góc độ công nghệ và kinh doanh, ông Nguyễn Đăng Ngọc, Phó Tổng Giám đốc Công ty VCCorp, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển doanh thu dựa trên dữ liệu. Ông khẳng định rằng lượt xem nhiều chưa chắc đã đem lại nguồn thu cho báo chí, mà chính việc hiểu rõ hành vi của độc giả mới giúp cho báo chí tạo ra những giá trị lớn hơn.

Ông Nguyễn Đăng Ngọc lấy ví dụ cụ thể từ những nền tảng xuyên quốc gia như Facebook hay Google đã rất thành công nhờ năng lực thu thập và phân tích dữ liệu hành vi vô cùng mạnh mẽ từ người dùng.

Dữ liệu chuyên sâu giúp báo chí đưa ra các quyết định quản trị quan trọng, ví dụ như điều chỉnh khung giờ xuất bản để tiếp cận đúng nhóm đối tượng vào đúng thời điểm. Cùng với đó, việc mở thêm các chuyên trang hay sản phẩm mới phải dựa trên nghiên cứu hành vi tiêu thụ thông tin thực tế thu thập được.

Phó Tổng Giám đốc Công ty VCCorp chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn tại công ty khi việc ứng dụng công nghệ và dữ liệu đã giúp tiết kiệm tới 17.000 giờ làm việc cho đội ngũ nhân sự. Tuy nhiên, do việc xây dựng hạ tầng dữ liệu là thách thức lớn về tài chính và con người. Ông Nguyễn Đăng Ngọc cũng khuyến nghị các tòa soạn nên cân nhắc phương án hợp tác chia sẻ công nghệ.

Tại diễn đàn, nhà báo Nguyễn Bá Kiên, Tổng Biên tập của Tạp chí Vietnam Times, cũng chia sẻ những quan điểm thực tiễn về việc đổi mới sáng tạo trong báo chí chuyên sâu và những thách thức về kinh tế báo chí dựa trên trải nghiệm tại đơn vị mình.

Nhà báo Nguyễn Bá Kiên thừa nhận việc tăng lượt xem chưa hẳn tạo ra giá trị kinh tế báo chí hay cộng đồng bền vững. Do đó, Vietnam Times chọn hướng đi khác biệt bằng cách tập trung vào nội dung chuyên sâu thay vì chạy theo tin tức thuần túy, vốn đã bị công nghệ số và trí tuệ nhân tạo “thâu tóm”.

Tổng Biên tập của Tạp chí Vietnam Times nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định đối tượng độc giả mục tiêu, mà cụ thể đối với Vietnam Times là những người quan tâm đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và dữ liệu tài chính ngân hàng.

Bên cạnh đó, chia sẻ chung quan điểm với ông Nguyễn Đăng Ngọc, nhà báo Nguyễn Bá Kiên cho rằng việc đầu tư hệ thống đo lường dữ liệu độc giả đòi hỏi chi phí rất tốn kém mà phần lớn các tòa soạn hiện nay chưa thể đáp ứng được, cần sự hỗ trợ đầu tư từ Nhà nước để giải quyết bài toán nền tảng công nghệ cho báo chí.

Phiên thảo luận “Đổi mới, sáng tạo để tiếp cận bạn đọc, phát triển kinh tế báo chí” tại Hội Báo toàn quốc năm 2026 đã mở ra những tư duy đổi mới cho báo chí. Như lời dẫn dắt của nhà báo Ngô Việt Anh (Báo Nhân Dân), đổi mới sáng tạo không phải là một giải pháp tình thế, mà là hướng đi lâu dài và bền vững nhất để phục vụ nhu cầu của độc giả và nâng cao hiệu quả kinh tế báo chí. Sự thành công của báo chí không nằm ở việc ứng dụng được bao nhiêu công nghệ, mà phải dùng công nghệ đó để phụng sự công chúng và kiến tạo niềm tin.