Định danh, xác thực điện tử thúc đẩy phát triển chính phủ số, kinh tế số, xã hội số

Việc ban hành Luật Định danh và xác thực điện tử là một yêu cầu tất yếu khách quan và cấp bách trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia hiện nay. Sự cần thiết này bắt nguồn từ những đòi hỏi thực tiễn của công tác quản lý nhà nước, bảo vệ an ninh quốc gia, cũng như nhu cầu phát triển kinh tế số và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Công an cho biết: Sau gần 4 năm triển khai Nghị định số 59/2022/NĐ-CP và Nghị định số 69/2024/NĐ-CP của Chính phủ, quy định về định danh và xác thực điện tử bước đầu đã đạt được những kết quả quan trọng, từng bước hình thành nền tảng nhận diện số cho người dân, phục vụ quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Tuy nhiên, qua thực tiễn tổ chức triển khai vẫn bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc chưa được giải quyết triệt để. Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm trên không gian mạng cho thấy tình trạng sử dụng thông tin giả mạo, mua bán, cho thuê tài khoản ngân hàng, ví điện tử, SIM thuê bao và tài khoản trên các nền tảng số vẫn diễn biến phức tạp.

Trong khi đó, chưa có quy định về định danh đối với một số nền tảng số, nền tảng mạng xã hội có lượng người dùng lớn, nhất là các nền tảng cung cấp dịch vụ xuyên biên giới, dẫn đến khó khăn trong xác thực danh tính người sử dụng, truy vết, xử lý vi phạm và phòng ngừa tội phạm.

Do đó, việc ban hành luật là cần thiết, nhằm thể chế hóa kịp thời, đầy đủ các quan điểm, chủ trương của Đảng về bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, chuyển đổi số quốc gia, phát triển khoa học-công nghệ và đổi mới tư duy lập pháp; đáp ứng nhu cầu thực tiễn, tạo nền tảng nhận diện số tin cậy phòng, chống tội phạm mạng, lừa đảo trực tuyến và thúc đẩy phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số.

Chìa khóa giải bài toán an ninh mạng vô cùng phức tạp

Có thể thấy, sự phát triển nhanh của công nghệ số, nhất là trí tuệ nhân tạo (AI), đã làm xuất hiện các phương thức giả mạo danh tính bằng công nghệ Deepfake, Deepvoice và các hình thức giả mạo sinh trắc học khác với mức độ ngày càng tinh vi.

Mỗi ngày có hàng triệu giao dịch số và lượt truy cập diễn ra trên không gian mạng. Nếu không có một khung pháp lý đồng bộ, các luồng dữ liệu này rất dễ trở thành mục tiêu tấn công, đánh cắp hoặc trục lợi, gây ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Việc lộ lọt thông tin cá nhân và sự bùng nổ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một bài toán an ninh mạng vô cùng phức tạp. Tình trạng này không chỉ đe dọa tài sản của cá nhân mà còn làm xói mòn lòng tin vào các hệ thống giao dịch số và xác thực trực tuyến.

Tại Hội thảo “Dữ liệu và Công nghệ số-Nền tảng an toàn cho báo chí Công an nhân dân” do Cục Truyền thông Công an nhân dân tổ chức gần đây, ông Ngô Minh Hiếu, Co-Founder & CEO Chống Lừa đảo khuyến cáo: Trong thời đại AI và deepfake, "mắt thấy, tai nghe chưa chắc đúng", những cuộc gọi video, giọng nói tưởng như chân thật vẫn có thể là giả mạo, khiến nhiều người sập bẫy lừa đảo.

Từ khi thành lập vào cuối năm 2020 đến nay, Chống Lừa đảo đã phát hiện hơn 21.600.000 trang web lừa đảo, bao gồm các trang giả mạo ngân hàng, cơ quan chức năng và ứng dụng dịch vụ công.

Cũng theo ông Hiếu, mỗi ngày đơn vị đều tiếp nhận các báo cáo liên quan lừa đảo, trung bình khoảng 2.000 báo cáo mỗi tháng từ nạn nhân.

Do đó, việc có Luật Định danh và xác thực điện tử sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc để nghiêm cấm các hành vi sử dụng sinh trắc giả, đồng thời quy định chế độ ghi nhận, lưu vết, truy vết rõ ràng để xử lý triệt để các hành vi vi phạm.

Thực tiễn, công tác quản lý hiện nay đặt ra yêu cầu cấp bách phải mở rộng hoạt động định danh từ định danh cá nhân sang “định danh vạn vật”, bao gồm phương tiện, địa điểm, hàng hóa, bất động sản, hạ tầng kết nối vạn vật và tài sản số. Như vậy, quản lý hiện đại không chỉ dừng lại ở việc xác thực con người mà đòi hỏi phải mở rộng sang các đối tượng khác trong không gian số nhằm kiểm soát rủi ro toàn diện.

Việc ban hành Luật sẽ hình thành khung pháp lý về định danh và xác thực điện tử an toàn, tin cậy; đồng thời tạo cơ sở pháp lý quan trọng phục vụ phòng ngừa tội phạm mạng, xử lý tình trạng SIM nặc danh, tài khoản ảo, lừa đảo trực tuyến và ngăn chặn các hình thức giả mạo sinh trắc học tinh vi bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo.

Việc xây dựng cơ chế định danh thống nhất đối với các đối tượng là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm khả năng truy xuất, xác định trách nhiệm và kết nối dữ liệu giữa các ngành, lĩnh vực.

Luật ban hành sẽ tạo cơ sở pháp lý để triển khai định danh đối với cả tổ chức, thiết bị, sản phẩm và các dịch vụ số, giúp bịt kín các khoảng trống pháp lý mà tội phạm thường lợi dụng.

Trong hội nhập quốc tế sâu rộng, Luật Định danh và xác thực điện tử sẽ là công cụ pháp lý giúp doanh nghiệp trong nước đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đồng thời giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động đáp ứng những quy định khắt khe của thị trường thế giới, như yêu cầu về Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số của Liên minh châu Âu. Từ đó bảo vệ nguồn gốc hàng hóa trong nước, tháo gỡ điểm nghẽn thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việc xây dựng Luật đồng thời đi đôi với việc rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan trong Luật Giao dịch điện tử, Luật Căn cước, Luật Chuyển đổi số,... nhằm tránh chồng chéo, mâu thuẫn, từ đó tạo động lực thúc đẩy phát triển chính phủ số, kinh tế số và xã hội số một cách thông suốt, hiệu quả.

Những nội dung chính của dự thảo

Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử tập trung vào 6 nhóm nội dung cơ bản, quy định về đối tượng định danh điện tử; mô hình định danh điện tử; hệ thống định danh và xác thực điện tử; đối tượng, mô hình xác thực điện tử; dịch vụ định danh, xác thực điện tử và nguyên tắc công nhận lẫn nhau đối với danh tính điện tử, kết quả xác thực điện tử của nước ngoài.

Về đối tượng định danh điện tử, dự thảo Luật xác định 5 nhóm đối tượng, bao gồm: cơ quan, tổ chức, cá nhân; sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất và các đối tượng vật chất khác; cơ sở dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và các dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian. Đồng thời, dự thảo Luật giao Chính phủ quy định việc định danh, xác thực điện tử đối với các đối tượng thuộc lĩnh vực quân sự, quốc phòng, cơ yếu.

Dự thảo Luật quy định nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu, không thu thập lại dữ liệu đã có; nghiêm cấm sử dụng sinh trắc giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hoặc các hình thức gian lận công nghệ khác để tạo lập, giả mạo danh tính điện tử. Bên cạnh đó, dự thảo Luật quy định chế độ ghi nhận, lưu vết, truy vết và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình định danh, xác thực điện tử.

Về mô hình định danh điện tử, dự thảo Luật quy định việc định danh điện tử được thực hiện theo 2 phương thức. Theo đó, Nhà nước đầu tư, thiết lập hệ thống, nền tảng để trực tiếp thực hiện hoạt động định danh điện tử đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân; địa điểm, không gian; đối tượng thuộc dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng; đối tượng đã được chứng nhận quyền sở hữu, sử dụng; sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao và đối tượng thuộc bí mật nhà nước.

Đối với các đối tượng còn lại, dự thảo Luật quy định tổ chức đủ điều kiện được tự đầu tư, thiết lập hệ thống, nền tảng và cơ sở hạ tầng để thực hiện hoạt động định danh điện tử, qua đó đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ định danh thương mại.

Về Hệ thống định danh và xác thực điện tử, dự thảo Luật quy định hệ thống này bao gồm Cơ sở dữ liệu quốc gia về định danh và xác thực điện tử; Nền tảng định danh và xác thực điện tử; Ứng dụng định danh quốc gia (VNeID); Hệ thống quản lý hiệu lực của danh tính điện tử và chứng thư điện tử xác nhận thông tin; Cổng định danh và xác thực điện tử quốc gia cùng các phần mềm, ứng dụng, hệ thống thông tin khác. Các hệ thống thông tin có liên quan được kết nối với Hệ thống định danh và xác thực điện tử để phục vụ công tác quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công và phát triển kinh tế-xã hội.

Ngoài ra, dự thảo Luật quy định nguyên tắc công nhận lẫn nhau đối với danh tính điện tử, kết quả xác thực điện tử của nước ngoài để sử dụng trong các giao dịch xuyên biên giới. Đồng thời, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung các quy định có liên quan của Luật Giao dịch điện tử, Luật Căn cước, Luật Chuyển đổi số, Luật Thương mại điện tử và Luật Đầu tư nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

Với những nội dung nêu trên, dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử hướng tới việc thiết lập khung pháp lý thống nhất, đồng bộ cho hoạt động định danh, xác thực điện tử, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, bảo đảm an ninh, an toàn trên môi trường số, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân; đồng thời tạo điều kiện thúc đẩy các giao dịch điện tử, phát triển kinh tế số, xã hội số và hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.