Chính vì vậy, những nỗ lực nhanh chóng hiện thực hóa các ý tưởng của Hiệp định về Đa dạng sinh học ngoài vùng quyền hạn quốc gia (BBNJ) đang được trông đợi sẽ mang đến lực đẩy cần thiết, cho nhân loại.
Hiệp định BBNJ (Biodiversity Beyond National Jurisdiction) được thông qua vào tháng 6/2023 và đã được 60 quốc gia phê chuẩn vào tháng 9/2025. Còn được gọi là “Hiệp ước Biển cả”, BBNJ chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026, và được xem là khuôn khổ pháp lý toàn diện đầu tiên điều chỉnh các hoạt động liên quan đến đa dạng sinh học tại các vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia - vùng không gian chiếm khoảng 61% diện tích đại dương trên thế giới và 43% bề mặt Trái đất.
Hiệp định được giới quan sát và giới chuyên môn đánh giá là bước tiến quan trọng trong lĩnh vực quản trị đại dương toàn cầu. Nó góp phần thiết lập cơ chế hợp tác đa phương nhằm bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên biển trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS).
Quạn trọng hơn, đây là lần đầu tiên việc áp dụng nguyên tắc “di sản chung của nhân loại” đối với tài nguyên đa dạng sinh học tại các vùng biển quốc tế được khẳng định, trong bối cảnh tình trạng suy thoái các sinh quyển cũng như sự đa dạng sinh học của hành tinh đã và đang trở nên ngày một đáng báo động.
Theo lịch trình mới nhất, các quốc gia đã phê chuẩn BBNJ vừa đề xuất tổ chức Hội nghị các bên tham gia (COP) lần thứ nhất vào tháng 1/2027, tại trụ sở Liên hợp quốc ở New York (Mỹ) - thông tin được bà Janine Coye-Felson, đồng Chủ tịch Ủy ban xúc tiến triển khai hiệp định xác nhận. Hiện ủy ban này đang tiến hành phiên họp cuối cùng tại New York, nhằm hoàn thiện các nội dung nền tảng (quy tắc hoạt động, cơ cấu vận hành, các vấn đề hành chính…).
Một trong những nội dung cốt lõi của hiệp định là việc cho phép các quốc gia thiết lập các khu bảo tồn biển quy mô lớn tại vùng biển quốc tế, đồng thời yêu cầu tiến hành đánh giá tác động môi trường đối với các hoạt động kinh tế biển.
Không chỉ tập trung vào bảo tồn, BBNJ còn nhấn mạnh nguyên tắc công bằng và hòa nhập. Các quốc gia đang phát triển được ưu tiên hỗ trợ để có thể thực thi hiệu quả các cam kết, thông qua các chương trình nâng cao năng lực, đào tạo chuyên môn và chuyển giao công nghệ biển.
Mục tiêu cụ thể được đặt ra: Đến năm 2030, thế giới sẽ khôi phục và bảo tồn ít nhất 30% diện tích đất và đại dương của hành tinh, như Khung Đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh-Montreal (GBF) đã thông qua năm 2022.
Hiển nhiên, đây là một mục tiêu đầy tham vọng, và cũng rất đáng kỳ vọng. Đại dương - cái nôi của sự sống trên Hành tinh Xanh, hiện đã bị tổn thương quá nhiều bởi ô nhiễm, bởi biến đổi khí hậu, và bởi cả sự khai thác tài nguyên quá mức của con người, để bị đẩy dần đến bờ vực suy kiệt. Khi những băng hà vạn năm ở hai đầu cực cũng tan chảy nhanh hơn mỗi ngày và không còn là vĩnh cửu, mọi thành tố của các đại dương đều có thể bị bức tử.
Vấn đề là, cho đến hiện tại, như đã nêu, BBNJ mới chỉ được 60 quốc gia phê chuẩn, trên tổng số 195 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nói cách khác, khi mới chỉ gần 1/3 chính quyền trên thế giới cam kết thúc đẩy những nỗ lực bảo vệ biển cả, trong khi phần còn lại vẫn có những lựa chọn khác (có thể liên quan mật thiết đến quyền lợi kinh tế biển), thì hiệu quả thực tế của BBNJ cũng chưa chắc đã đạt được như mong muốn, nhất là trong thế giới phẳng hiện tại.
Giải pháp ở đây là gì? Có lẽ, cũng tương tự mọi dự án chống biển đổi khí hậu và bảo vệ môi trường, sự cân bằng giữa lợi ích và trách nhiệm cần được thiết lập, thông qua những đòn bẩy hỗ trợ tài chính. Trên thực tế, chương trình hành động của BBNJ cũng đã đề cập tới khía cạnh ấy.
Có điều, đó có thể lại cũng chính là khúc mắc. Bởi, với những biến động địa chính trị, những cuộc xung đột, những tổn thương kinh tế dồn dập trong hiện tại, mọi nhà tài trợ cho các cơ quan phụ trách những vấn đề toàn cầu hiện đều đang bắt buộc phải thắt chặt hầu bao…■
