Diễn đàn Tương lai ASEAN là sáng kiến của Việt Nam, được công bố tại Hội nghị Cấp cao ASEAN năm 2023. Mang chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng, lấy Người dân làm trung tâm”, AFF 2026 được tổ chức đúng vào thời điểm kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC), đồng thời cũng là năm đầu tiên triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Đây cũng là sự kiện đối ngoại đa phương cấp cao lớn đầu tiên do Việt Nam chủ trì sau thành công của Đại hội Đảng lần thứ XIV, bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp.
Kế thừa cơ sở thành công của Diễn đàn các năm 2024 và 2025, AFF 2026 cũng chính là bước đi thiết thực, nhằm triển khai đường lối đối ngoại của Đại hội Đảng lần thứ XIV và Kết luận 59-KL/TW của Bộ Chính trị về định hướng tham gia ASEAN đến năm 2030.
Nhân dịp diễn ra AFF 2026, Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone, Thủ tướng Campuchia Hun Manet, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul và Thủ tướng Timor-Leste Kay Rala Xanana Gusmao cũng thăm chính thức Việt Nam, siết chặt và làm sâu sắc thêm những mối quan hệ hợp tác song phương.
Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra trong cuộc tiếp các Trưởng đoàn các nước, chuyên gia, học giả và đại diện các tổ chức quốc tế tham dự AFF 2026: “Thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển dịch sâu sắc. Ba cuộc khủng hoảng lớn về trật tự quốc tế, mô hình phát triển và lòng tin chiến lược chúng ta đang chứng kiến, không diễn ra ở đâu xa, mà đang biểu hiện rất rõ tại chính khu vực này”.
Cũng chính vì vậy, trong diễn văn khai mạc AFF 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh: “Trong một thế giới đang thay đổi sâu sắc, vấn đề đặt ra không chỉ là ASEAN sẽ thích ứng ra sao, mà là ASEAN sẽ định hình như thế nào cho tương lai của chính mình trong thế kỷ XXI?”.
Phiên thảo luận toàn thể đầu tiên diễn ra sáng 9/6, mang chủ đề “Tự cường và Đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi”, đã tô đậm yếu tố tiên quyết trong những “đáp án” được gợi mở từ AFF 2026, cho những câu hỏi lớn đang được đặt ra. Như Đại sứ Singapore tại Việt Nam Rajpal Singh bình luận: AFF là nền tảng hữu ích để các nhà lãnh đạo trực tiếp chia sẻ góc nhìn và thông điệp cốt lõi là ASEAN phải “duy trì sự vững mạnh, giữ vững vai trò trung tâm và tinh thần đoàn kết” để vượt qua rủi ro và tận dụng cơ hội phát triển.
Nối tiếp, các phiên thảo luận toàn thể cũng như chuyên đề với các chủ đề thiết thực được tiến hành với bầu không khí sôi nổi, nhằm gợi mở các ý tưởng giúp khu vực Đông Nam Á chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động kiến tạo tương lai.
Giáo sư Carl Thayer, một chuyên gia phân tích quốc tế (đặc biệt về châu Á - Thái Bình Dương) người Australia, nhận xét: AFF 2026 là diễn đàn đối thoại không chỉ có sự tham gia của các quan chức cấp chính phủ, mà còn có sự tham gia của các doanh nhân, giới truyền thông, học giả. Bên cạnh đó, có rất nhiều hoạt động bên lề liên quan, chẳng hạn như tọa đàm “Vai trò của các chính đảng Đông Nam Á trong xây dựng Cộng đồng ASEAN”, bàn tròn “Đối thoại Thanh niên ASEAN: Khát vọng 2030” và tọa đàm “Mekong trong kiến trúc hợp tác tiểu vùng ASEAN: Hướng tới Tầm nhìn 2045”. Bởi vậy, theo ông, đây là một ý tưởng mang tính sáng tạo. Ông cũng cho rằng điểm đáng chú ý là Việt Nam đã thúc đẩy việc hiện thực hóa các đề xuất bằng hành động cụ thể, trong đó có việc lồng ghép vào Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Cách tiếp cận ấy - tập trung vào các giải pháp khả thi, thúc đẩy đối thoại và lắng nghe người dân, thay vì chỉ dừng lại ở các tuyên bố mang tính nguyên tắc - là điều không chỉ giáo sư Carl Thayer mà rất nhiều học giả quốc tế đánh giá cao Việt Nam, trong việc đưa ra và nâng tầm các sáng kiến, trong cách gửi đi thông điệp về sự ổn định chính trị, tầm nhìn hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, trong vai trò ngày một chủ chốt đối với cộng đồng ASEAN…
