Cùng Việt Nam kiến tạo tương lai xanh và bền vững

Những ngày giáp Tết, khi nhịp sống dường như chậm lại để nhìn lại chặng đường đã qua, câu chuyện hợp tác Việt Nam-Nhật Bản trong phát triển xanh hiện lên như một mạch nguồn bền bỉ. Không chỉ là những dự án cụ thể, đó là quá trình đồng hành dài hạn, được vun đắp bằng niềm tin, sự tôn trọng quyền tự chủ và khát vọng kiến tạo tương lai phát triển bền vững cho các thế hệ mai sau.

Từ “hỗ trợ” đến “đồng hành phát triển”

Hơn nửa thế kỷ thiết lập quan hệ ngoại giao và 33 năm hợp tác ODA, Nhật Bản - thông qua Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) đã trở thành một trong những đối tác phát triển quan trọng của Việt Nam. Điều đáng chú ý không chỉ ở quy mô hỗ trợ, mà ở triết lý hợp tác chuyển dịch, song hành cùng quá trình trưởng thành của đất nước.

Giai đoạn đầu, sự hợp tác tập trung vào hạ tầng cơ bản. Những năm gần đây, trọng tâm đã mở rộng sang các trụ cột dài hạn: Phát triển bền vững, ứng phó biến đổi khí hậu, đổi mới sáng tạo, hoàn thiện thể chế và phát triển nguồn nhân lực. Sự chuyển dịch này phản ánh tư duy hợp tác mới, từ “hỗ trợ” sang “đồng hành phát triển”, trên cơ sở tôn trọng quyền tự chủ của Việt Nam.

Ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện JICA Việt Nam cho rằng: Dự án Ishikawa (1995-2021) là minh chứng cho tinh thần hợp tác dựa trên niềm tin. Dự án đã đồng hành cùng Việt Nam trong xây dựng Kế hoạch Phát triển kinh tế - xã hội 5 năm thông qua trao đổi học thuật và phản biện chính sách. Quan trọng hơn, đây không phải tư vấn một chiều, mà là quá trình cùng suy nghĩ, cùng lựa chọn, trong đó Việt Nam giữ vai trò chủ thể. Trên nền tảng tôn trọng quyền tự chủ, hợp tác pháp luật và tư pháp Việt Nam - Nhật Bản được JICA triển khai từ năm 1996 đến nay, đồng hành cùng cải cách thể chế. Từ chỗ hệ thống pháp luật còn thiếu và chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập, đến nay nhiều bộ luật nền tảng đã được xây dựng, đội ngũ cán bộ pháp lý trưởng thành, đủ năng lực tham gia soạn thảo và hoàn thiện pháp luật.

Trong cách tiếp cận của JICA, Việt Nam luôn là trung tâm của cải cách, chú trọng nâng cao năng lực thực thi và thẳng thắn nhìn nhận thách thức, đặc biệt là khoảng cách giữa quy định và thực tiễn - vấn đề cộng đồng doanh nghiệp rất quan tâm.

Hạ tầng chất lượng cao, trụ cột của tăng trưởng xanh

Nhắc đến hợp tác Việt - Nhật, không thể bỏ qua những công trình hạ tầng mang tính biểu tượng, nơi triết lý phát triển bền vững được cụ thể hóa. Tuyến Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên tại Thành phố Hồ Chí Minh vận hành cuối năm 2024 là thí dụ tiêu biểu. Không chỉ giảm ùn tắc, tuyến metro đầu tiên này còn mở ra lựa chọn di chuyển ít phát thải, hình thành văn hóa giao thông công cộng. Trong lĩnh vực môi trường, các dự án xử lý nước thải tại những đô thị lớn cũng cho thấy dấu ấn rõ nét của hợp tác Việt - Nhật giúp cải thiện chất lượng sống và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Điểm chung là triết lý hạ tầng chất lượng cao, nơi bài toán phát triển được tính toán trên toàn bộ vòng đời công trình.

Triết lý đó tạo nên những biểu tượng hợp tác Việt-Nhật trong nhiều thập kỷ, từ các tuyến metro, cầu Nhật Tân, cảng Lạch Huyện đến các nhà máy xử lý nước thải. Theo JICA, hạ tầng chất lượng cao không chỉ là nền móng cho phát triển bền vững mà còn là yếu tố then chốt nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của Việt Nam hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Trong đó, chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực được xác định là điểm nhấn xuyên suốt, giúp doanh nghiệp và kỹ sư Việt Nam trưởng thành, tham gia sâu hơn vào các dự án lớn.

Ở tầm nhìn rộng hơn, hợp tác hạ tầng Việt-Nhật đang dần vượt ra khỏi khuôn khổ các dự án riêng lẻ để hướng tới cách tiếp cận tổng thể, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế. Mỗi công trình không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt, mà còn đặt nền móng cho tương lai xanh, an toàn và đáng sống. Sự kết hợp linh hoạt giữa vốn vay ODA, hợp tác kỹ thuật và viện trợ không hoàn lại chính là thế mạnh giúp JICA đồng hành lâu dài cùng Việt Nam.

Trong thời gian tới, các dự án như tuyến Metro số 2 tại Hà Nội hay mở rộng tuyến Metro số 1 tại Thành phố Hồ Chí Minh được kỳ vọng trở thành những mảnh ghép quan trọng trong bức tranh tăng trưởng xanh của các đô thị lớn.

Năng lượng - khoa học - con người: Nền tảng dài hạn của cam kết Net Zero

Hành trình phát triển xanh gắn liền với chuyển dịch năng lượng, thách thức lớn nhưng cũng giàu cơ hội cho Việt Nam trong những thập niên tới. Với cách tiếp cận dựa trên cam kết dài hạn, JICA đồng hành cùng Việt Nam bằng nguồn vốn và tầm nhìn bền vững về xây dựng năng lực và củng cố niềm tin.

Nguồn lực quốc tế chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm cơ chế phù hợp và sự tham gia của khu vực tư nhân. Tại Quảng Trị, các dự án điện gió do JICA đồng tài trợ đã trở thành hình mẫu cho hợp tác công - tư, tạo lực đẩy thực chất cho mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Tuy nhiên, chuyển dịch năng lượng không chỉ là câu chuyện đầu tư. Những thách thức về chính sách, kết nối lưới điện và cơ chế thị trường cho thấy yêu cầu cấp thiết của một môi trường thể chế minh bạch, ổn định và có thể dự đoán. Đối thoại chính sách và xây dựng niềm tin giữa Nhà nước và doanh nghiệp được xem là điều kiện then chốt để vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa bảo đảm mục tiêu giảm phát thải. Ngoài ra, JICA hỗ trợ Việt Nam xây dựng chính sách khí hậu dựa trên bằng chứng. Thông qua các chương trình hợp tác kỹ thuật, năng lực thực hiện cam kết khí hậu được nâng cao, từ theo dõi phát thải đến thúc đẩy vai trò của doanh nghiệp.

Bước vào giai đoạn 2025-2030, hợp tác Việt-Nhật dự kiến mở rộng sang các lĩnh vực như kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon, nông nghiệp và giao thông bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu tại đồng bằng sông Cửu Long, quy hoạch phòng chống lũ miền trung, cải thiện môi trường nước… Chuyển đổi xanh không chỉ là bài toán công nghệ hay tài chính, mà là câu chuyện của con người và nhận thức. Khi cam kết Net Zero lan tỏa từ chính sách tới cộng đồng, phát triển xanh sẽ dần trở thành lựa chọn tự nhiên của xã hội.

Từ chuyển dịch năng lượng, hợp tác Việt-Nhật mở rộng sang trụ cột nền tảng hơn: khoa học-công nghệ và phát triển con người. Hạ tầng hay công nghệ chỉ thật sự phát huy giá trị khi được vận hành bởi những con người có tri thức, năng lực và khát vọng đổi mới. Trong tinh thần đó, JICA phối hợp với Đại học Bách khoa Hà Nội và các đối tác Nhật Bản triển khai chương trình đào tạo Global Consumer Intelligence (GCI) từ năm 2025. Theo Giáo sư Matsuo, chương trình giúp sinh viên Việt Nam tiếp cận tri thức trí tuệ nhân tạo (AI), nuôi dưỡng nhân lực công nghệ cao gắn với đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp - những “hạt nhân” của tăng trưởng xanh.

Song song với đào tạo, hợp tác khoa học Việt-Nhật đang đi vào những lĩnh vực thiết thực, gắn trực tiếp với yêu cầu phát triển bền vững. Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Minh Sơn, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng việc hình thành Trung tâm Nghiên cứu - Phát triển - Đào tạo về khoa học và công nghệ phân tích đã đặt khoa học - công nghệ trở lại đúng vị trí cốt lõi, đó là phục vụ giám sát môi trường, an toàn thực phẩm, phân tích chất lượng nước và không khí. Từ nền tảng đó, năng lực hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng được nâng cao, giúp các quyết sách phát triển ngày càng sát thực tiễn và bền vững hơn.

JICA coi phát triển nguồn nhân lực là trụ cột của hạ tầng bền vững. Việc thành lập Đại học Việt-Nhật cùng các chương trình mới, trong đó có lĩnh vực bán dẫn, cho thấy hợp tác giáo dục đang từng bước bắt nhịp với các ngành công nghiệp nền tảng của tương lai. Cùng với đó, những đóng góp thầm lặng của tình nguyện viên Nhật Bản đã tạo nên những “sợi chỉ mềm” bền bỉ, tăng cường gắn kết giữa nhân dân hai nước.

Trong 5-10 năm tới, hợp tác Việt-Nhật trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn, đô thị thông minh hay y tế được kỳ vọng tiếp tục mở rộng. Tuy nhiên, thay vì mô hình “chuyển giao” truyền thống, JICA đang hướng tới cách tiếp cận “đồng sáng tạo” - cùng Việt Nam tìm lời giải cho những bài toán mới trong thế giới biến động nhanh. Khi chuyển dịch năng lượng được nâng đỡ bởi khoa học-công nghệ và con người, phát triển bền vững sẽ không còn là một cam kết xa xôi, mà trở thành quá trình đồng hành lâu dài, được nuôi dưỡng bằng tri thức, niềm tin và trách nhiệm chung cho tương lai.