Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp lại chuyển sang một thủ đoạn khác, đó là sử dụng hình thức "hợp đồng miệng" hay "khoán sản phẩm" với người lao động để tiếp tục trốn đóng BHXH, khiến người lao động không được tham gia, thụ hưởng quyền lợi về BHXH.
Nhiều cuộc kiểm tra của cơ quan chức năng đã cho thấy, có những doanh nghiệp sử dụng tới cả nghìn lao động nhưng chỉ tham gia BHXH cho vài trăm người. Số lao động còn lại đều được "để ngoài danh sách" tham gia dưới dạng lao động "hợp đồng miệng lần đầu". Có doanh nghiệp lại chọn cách cho người lao động nhận sản phẩm về nhà gia công (khoán sản phẩm), thay vì trực tiếp đến công ty làm việc. Do không hiểu rõ về các chế độ, quyền lợi BHXH, bảo hiểm y tế hay chỉ nghĩ đến quyền lợi trước mắt (không phải trích đóng BHXH) mà nhiều người lao động "đồng tình" với doanh nghiệp để "lách luật" theo những phương thức này. Họ không hiểu rằng chính mình sẽ phải gánh chịu rủi ro trong quá trình lao động; nếu ốm đau, bệnh tật thì sẽ phải tự chi trả, chưa kể khi về già cũng không có chế độ gì!
Ðiều đáng nói là dù không phải hiện tượng cá biệt, đồng thời cũng xác định rõ đây là hành vi làm ảnh hưởng tới quyền lợi của người lao động nói riêng cũng như việc thực hiện chính sách bảo đảm an sinh nói chung, nhưng các cơ quan chức năng không thể có biện pháp xử lý, áp dụng chế tài.
Theo Bộ luật Lao động hiện hành, ngoài hình thức giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản, đối với công việc tạm thời có thời hạn dưới 3 tháng, các bên có thể giao kết bằng lời nói (hợp đồng miệng), nhưng hợp đồng miệng chỉ được thỏa thuận một lần và sau đó phải được xác lập bằng văn bản. Tuy nhiên, trên thực tế, quy định nhằm tạo thuận lợi cho việc thực hiện quan hệ lao động này lại trở thành một kẽ hở để các doanh nghiệp "lách" nhằm trốn đóng BHXH, bởi nếu người lao động và đơn vị sử dụng lao động đều "chung ý chí" trong thực hiện hành vi thì cơ quan chức năng khó có cơ sở để làm rõ được đó là hợp đồng miệng lần đầu hay đã là... "lần thứ n", từ đó buộc các bên giao kết hợp đồng bằng văn bản, làm cơ sở xác định đối tượng tham gia BHXH theo luật định.
Trong nhiều năm qua và cho đến thời điểm hiện tại, hình thức khoán việc cũng như thuê khoán lại chưa được quy định cụ thể trong Bộ luật Lao động cũng như các luật liên quan. Chính vì thế, việc áp dụng hợp đồng khoán cũng không có cách hiểu và thực hiện thống nhất, dễ bị doanh nghiệp lợi dụng để "đẩy trách nhiệm" cho người lao động, trốn tránh tham gia BHXH!
Để thực hiện được mục tiêu mở rộng diện bao phủ BHXH, bảo đảm người lao động được tham gia và thụ hưởng quyền lợi BHXH, qua đó bảo đảm an sinh xã hội, cùng với các giải pháp tuyên truyền, vận động, kiểm tra, giám sát... nhằm nâng cao nhận thức và ý thức tuân thủ pháp luật về BHXH thì những bất cập trong hệ thống quy định về hợp đồng lao động như đã nêu trên cần sớm được nghiên cứu, giải quyết.
