Thực trạng này đang trở thành vấn đề thời sự. Trong khi các cấp công đoàn đã và đang nỗ lực phối hợp chính quyền địa phương giải quyết quyền lợi cho NLĐ thì phía các cơ quan chức năng vẫn chưa quyết liệt ngăn chặn.
Lý giải về việc doanh nghiệp (DN) phá sản và chỉ khi chủ DN bỏ trốn mọi việc mới vỡ lở, các cơ quan chức năng cho rằng, rất khó phát hiện sớm những DN FDI làm ăn thua lỗ, chủ DN có ý định bỏ trốn về nước. Theo thống kê của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, đến nay cả nước có hàng trăm DN FDI thua lỗ, phá sản và bỏ trốn, để lại những khoản nợ thuế, nợ ngân hàng, bảo hiểm và lương công nhân lên đến hàng trăm tỷ đồng. Hầu hết những trường hợp chủ DN bỏ trốn chỉ được phát hiện khi đến thời hạn nộp thuế, báo cáo thường kỳ, nợ bảo hiểm xã hội quá lâu, bị nhắc nhở bằng công văn nhưng không có phản hồi, cơ quan chức năng kiểm tra mới phát hiện DN đã dừng hoạt động.
Có thể kể tới vài vụ việc điển hình. Tháng 2-2016, Công ty Công nghiệp bảo trì dịch vụ tổng hợp ngoài khơi Amanda, 100% vốn FDI phá sản, để lại khoản nợ hơn 100 tỷ đồng, bao gồm: lương công nhân, bảo hiểm xã hội, nợ ngân hàng và các công ty tài chính. Đầu năm 2017, Công ty cổ phần Thép Quatron 100% vốn FDI do làm ăn thua lỗ bỏ trốn với khoản nợ 100 tỷ đồng khiến hàng trăm công nhân mất việc, mất toàn bộ quyền lợi bảo hiểm xã hội.
Công ty TNHH Ado Vina trước khi bỏ trốn, nợ bốn tháng lương công nhân, ba năm đóng bảo hiểm xã hội với số tiền 1,4 tỷ đồng, một số ngân hàng nước ngoài hơn một triệu USD và hãng bảo hiểm tài chính khác gần 90 tỷ đồng. Mới đây nhất, Tổng Giám đốc Công ty KL Texwell Vina, 100% vốn Hàn Quốc, chuyên ngành may mặc tại khu công nghiệp Bàu Xéo, huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai cùng 11 nhân viên đã bỏ về nước, để lại khoản nợ lương và BHXH hơn 31 tỷ đồng. Gần hai nghìn công nhân lao động bị mất việc làm, nợ lương.
Năm 2009, khi hiện tượng chủ DN bỏ trốn rộ lên, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 30/2009/QĐ-TTg về việc hỗ trợ NLĐ bị mất việc làm trong DN gặp khó khăn do suy giảm kinh tế. Theo đó, chính quyền địa phương ứng ngân sách trả lương cho công nhân có chủ DN bỏ trốn. Hiện nay, chỉ mới có Thông tư liên tịch 06 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội và Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Quyết định số 30. Ngoài ra, chưa có văn bản pháp luật nào quy định về DN có chủ bỏ trốn, từ xác định khái niệm DN có chủ bỏ trốn đến quy trình tổ chức thanh lý tài sản, trình tự giải quyết chế độ chính sách cho NLĐ; trả các khoản nợ có liên quan BHXH, BHYT, nợ các tổ chức tín dụng… Bên cạnh đó, chưa kiểm tra sát sao việc thực hiện pháp luật về lao động, bảo vệ môi trường, thực hiện nghĩa vụ về thuế đối với Nhà nước; nhất là việc trả lương, thưởng, nộp các khoản BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp.
Tại Hội nghị Đoàn Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam lần thứ 28 (khóa XI), các Ủy viên Đoàn Chủ tịch cho rằng cần có chế tài hạn chế tới mức thấp nhất tình trạng DN có chủ bỏ trốn cũng như sớm ban hành tiêu chí xác định DN có chủ bỏ trốn. Với tư cách là tổ chức bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của NLĐ, tổ chức công đoàn sẽ sớm có những kiến nghị để bảo đảm các chế độ cho NLĐ (về bảo hiểm, lương, việc làm…) khi xảy ra những trường hợp này. Đề xuất đề nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp các bộ, ngành liên quan sớm trình ký ban hành Nghị định hướng dẫn khoản 7 Điều 10 Luật BHXH năm 2014 nhằm bảo đảm quyền lợi của NLĐ, nhất là NLĐ ở các DN có chủ bỏ trốn.
Hiện nay, trong Luật Doanh nghiệp chưa có chế định về DN bỏ trốn. Xuất phát từ đòi hỏi của thực tiễn, các luật sư cũng cho rằng, trong dự thảo Luật Doanh nghiệp sửa đổi, cần có chế định pháp luật về việc DN bỏ trốn. Trước mắt, Bộ Kế hoạch và Đầu tư sớm ban hành tiêu chí xác định DN có chủ bỏ trốn để làm cơ sở cho NLĐ hoặc tổ chức công đoàn khởi kiện ra tòa án yêu cầu phá sản DN.
