Sinh ra, lớn lên ở thôn Hữu Nghĩa, tổng Xuân Trường thời thuộc Pháp, thanh niên Lê Hữu Lập được cụ Đinh Chương Dương, người “từng tiếp xúc với nhiều sĩ phu yêu nước trong phong trào Duy Tân” bồi dưỡng, giác ngộ, giới thiệu sang Trung Quốc tham gia tổ chức “Tâm tâm xã”, rồi trở thành hội viên của tổ chức Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí Hội do đồng chí Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Đây là “tổ chức cách mạng kết hợp chặt chẽ giữa chủ nghĩa Mác-Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước của nhân dân Việt Nam”.
Về Thanh Hóa năm 1925, đồng chí Lê Hữu Lập sáng lập ra “Hội đọc sách báo cách mạng” và hình thức tập hợp, tuyên truyền cách mạng này nhanh chóng phát triển ở nhiều địa phương.
Qua đó, “đồng chí Lê Hữu Lập đã tổ chức được ba chuyến xuất dương, đưa những “hạt giống đỏ” đầu tiên sang huấn luyện cách mạng ở Trung Quốc”, tiếp tục phát triển sâu rộng tổ chức cách mạng, thành lập tỉnh bộ Việt Nam thanh niên đồng chí Hội ở Thanh Hóa. Địch tập trung khủng bố, nhiều lãnh đạo của tỉnh bộ Việt Nam thanh niên đồng chí Hội bị bắt, tù đày. Đồng chí Lê Hữu Lập được điều đi công tác tại một cơ sở Việt kiều ở Thái Lan. Tuy vậy, “những hoạt động tích cực của tỉnh bộ Việt Nam thanh niên đồng chí Hội Thanh Hóa cũng đã tạo được cơ sở và tổ chức ban đầu cho sự ra đời của Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam ở Thanh Hóa sau này”.
Ở xã Hòa Lộc còn có đồng chí Nguyễn Chí Hiền tham gia cách mạng cùng thế hệ đồng chí Lê Hữu Lập. Thoát ly gia đình hoạt động, được phân công hỗ trợ cuộc biểu tình của nông dân huyện Tiền Hải vào tháng 10/1930; trực tiếp chỉ đạo, diễn thuyết tại chợ Cao Mại ở huyện Kiến Xương, kêu gọi quần chúng hưởng ứng phong trào quật khởi ở huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình; sau đó đồng chí Nguyễn Chí Hiền bị địch bắt, tuyên án tù, giam cầm ở nhiều nhà tù của thực dân Pháp và hy sinh trong nhà tù Sơn La.
Khắc ghi công lao, tri ân các thế hệ cách mạng tiền bối, tạo thêm điểm đến, đa dạng hóa hình thức giáo dục lòng yêu nước, cách mạng trong các thế hệ; chính quyền cơ sở cùng các cơ quan chuyên môn đã xây dựng hồ sơ, xếp hạng di tích và huy động các nguồn lực trùng tu, tôn tạo Di tích lịch sử Khu tưởng niệm chiến sĩ cách mạng Lê Hữu Lập.
Trên diện tích hơn 1 ha ở thôn Phú Mỹ đã hình thành các khối kiến trúc truyền thống gần gũi thiên nhiên, đời thường. Thế hệ trẻ cùng chung tay, góp sức, bước đầu trùng tu, tôn tạo Nhà lưu niệm chiến sĩ cách mạng Nguyễn Chí Hiền ở thôn Xuân Tiến. Các địa chỉ nêu trên tạo thêm điểm đến trên hành trình về nguồn, nơi giáo dục, nhân thêm truyền thống yêu nước, cách mạng trong các tầng lớp nhân dân.
Trong những năm đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền bắc, các trận địa phòng không nhân dân ở Hoa Lộc là những pháo đài thép, tuyến đầu chặn đánh địch.
Bà Triệu Thị Tình, 80 tuổi ở thôn Yên Trung nhớ lại: Đang học lớp 9, tôi xung phong tham gia khóa huấn luyện phòng không, xây dựng trận địa Đông Ngàn, chặn đánh máy bay địch đánh phá các trận địa phòng không cùng cầu Đò Lèn, Hàm Rồng nhằm cắt đứt tuyến giao thông huyết mạch chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền nam. Cùng 14 dân quân trực chiến, biên chế thành 3 khẩu đội 12 ly 7, ngày 16/6/1967, bà cùng Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc bắn rơi một máy bay AD4 của Mỹ vừa đi gây tội ác ở vùng Đò Lèn đang trên đường trở về. Sau đó, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc còn phối hợp tác chiến, bắn rơi, bắn cháy thêm hai máy bay Mỹ.
Năm 2023, dự án Khu di tích lịch sử trận địa Đông Ngàn và Tượng đài Trung đội dân quân gái Hoa Lộc được triển khai xây dựng, đáp ứng mong mỏi của các tầng lớp nhân dân. Hơn 30 hộ gia đình được giao đất lâu năm để canh tác cây hoa màu sớm đồng thuận với phương án giải phóng mặt bằng, bàn giao quỹ đất cho chủ đầu tư, nhà thầu triển khai thực hiện dự án.
Công trình này huy động xã hội hóa được gần 28 tỷ đồng để tái hiện trận địa Đông Ngàn cùng tượng đài khắc họa bản lĩnh, khí phách của các nữ dân quân đang hướng hỏa lực phòng không “nhằm thẳng quân thù mà bắn”. Công trình hiện phát huy giá trị tôn vinh, giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng, gắn với khai thác du lịch, tạo thêm điểm đến cho nhân dân, du khách.
Trưởng phòng Văn hóa-xã hội xã Hoa Lộc, Trần Văn Để cho biết: Cấp ủy, chính quyền địa phương luôn quan tâm bảo tồn, thông tin giới thiệu về quần thể di tích được cập nhật trên cổng thông tin điện tử, lan tỏa giá trị di sản ở Hoa Lộc trên nền tảng xã hội. Tổ chức Đoàn thanh niên đã số hóa Khu tưởng niệm đồng chí Lê Hữu Lập; thường xuyên tổ chức các hoạt động về nguồn; phối hợp các đơn vị trường học giáo dục kiến thức địa phương, kết nối học sinh tới điểm đến, tìm hiểu truyền thống lịch sử, văn hóa, cách mạng. Các địa chỉ đỏ cũng là nơi học tập của học viên cảm tình Đảng, bồi dưỡng đảng viên mới; thường diễn ra hoạt động báo công của các cơ quan, đơn vị, tổ chức trong hệ thống chính trị.
Mới đây, Đoàn Thanh niên xã Hoa Lộc tổ chức kết nạp hơn 100 đoàn viên tại trận địa Đông Ngàn gắn với giáo dục lịch sử cách mạng, tôn vinh bản lĩnh, khí phách của các nữ dân quân Hoa Lộc, khơi dậy tinh thần xung kích của thế hệ hôm nay trong xây dựng quê hương, đất nước.
Theo Phó trưởng Ban công tác thanh, thiếu nhi Tỉnh đoàn Thanh Hóa Lê Thị Trang, các cấp bộ đoàn trong tỉnh đã số hóa gần 200 di tích, tạo mã QR giới thiệu thông tin, quảng bá về các di tích, di sản. Tổ chức đoàn thanh niên tiếp tục số hóa các “địa chỉ đỏ” đi đôi với xây dựng chương trình tuyên truyền, giáo dục, ứng dụng các nền tảng số nhằm phát huy hiệu quả giáo dục chính trị, tư tưởng, lối sống cho thanh, thiếu niên.
(★) Các tài liệu tham khảo: Lịch sử Thanh Hóa tập V; Bác Hồ với Thanh Hóa, hồ sơ các di tích văn hóa, lịch sử ở xã Hoa Lộc.
