Bắc Kạn bảo tồn kiến trúc truyền thống

Chúng tôi về xã Xuân Dương, huyện Na Rì và được tận mắt chứng kiến, tận tay chạm vào những ngôi nhà sàn cổ còn giữ gần như nguyên vẹn ở nơi đây. Theo Trưởng thôn Nà Tuồng Hoàng Văn Cúc, mỗi ngôi nhà sàn trong bản là sự kỳ công, từ khâu chuẩn bị vật liệu cho tới thi công mất cả năm trời. Từng cây gỗ được lựa chọn kỹ càng, được ngâm trong bùn ao nhiều tháng dài để chống mối mọt. Mỗi ngôi nhà sàn dựng lên là có sự góp sức, góp công của cả cộng đồng dân bản.

Những ngôi nhà sàn cổ ở Nà Tuồng là điển hình cho kiến trúc truyền thống của đồng bào Tày, Nùng ở Bắc Kạn với những cánh cửa gỗ mộc mạc, cột cái đen bóng màu thời gian. Cột gỗ, kèo, rui, mè kết nối bằng mộng đục, chốt bằng que tre, que mai, nêm gỗ, không một chút đinh sắt nhưng vẫn đứng vững trước gió sương khắc nghiệt. Nà Tuồng, xã Xuân Dương, huyện Na Rì là nơi còn lưu giữ nhiều bậc nhất những ngôi nhà sàn cổ ở Bắc Kạn với hơn 100 ngôi nhà sàn cổ, hầu hết đã có tuổi đời từ 40 đến 50 năm trở lên.

Theo Chi hội Kiến trúc sư Bắc Kạn, kiến trúc truyền thống ở Bắc Kạn gồm nhà một tầng và hai tầng. Nhà truyền thống một tầng chủ yếu là khung cột gỗ, bưng ván xung quanh và nhà trình tường bằng đất nện trộn sỏi. Nhà hai tầng truyền thống cơ bản tập trung nhà sàn hệ khung gỗ, mái lợp ngói âm dương; sàn từ dát cây tre, mai hoặc ván gỗ. Những năm gần đây, người dân có xu hướng “thoát ly” nhà ở truyền thống, cấu trúc bản làng vì thế cũng “biến dạng” so với trước đây, bản sắc văn hoá dân tộc có nguy cơ mai một. Những ngôi nhà bị bê tông hoá theo kiểu kiến trúc hiện đại làm mất dần bản sắc nông thôn vùng cao.

Thời gian qua, Sở Xây dựng Bắc Kạn đã kỳ công điều tra, đánh giá về kiến trúc truyền thống. Qua đó xác định, toàn tỉnh còn có khoảng 9.294 công trình nhà ở truyền thống. Trong đó, có 8.681 nhà sàn; 605 nhà đất của người Tày, Nùng và chỉ còn 8 nhà trình tường của dân tộc Dao. Những kiến trúc truyền thống này tập trung ở bản Hợp Tiến, xã Cốc Đán (Ngân Sơn); bàn Nà Slải, xã Hoàng Trĩ (Ba Bể); Bản Vẻn, Bản Cào, Nà Tuồng ở các xã Kim Hỷ, Côn Minh, Xuân Dương (Na Rì); bản Khuổi Cưởm, xã Bằng Phúc (Chợ Đồn); bản Khau Đấng, xã Bộc Bố (Pác Nặm); bản Khuôn Bang, xã Như Cố (Chợ Mới); bản Khau Cưởm, xã Sỹ Bình (Bạch Thông)…

Phó Giám đốc Sở Xây dựng Bắc Kạn Hà Minh Cương cho biết, để bảo tồn, phát huy giá trị kiến trúc truyền thống quý báu, tỉnh Bắc Kạn đã kịp thời triển khai nhiều giải pháp. Tỉnh triển khai đề tài khoa học “Đánh giá thực trạng và đề xuất thiết kế mẫu nhà ở truyền thống của một số dân tộc tỉnh”. Tỉnh hướng dẫn quản lý tạm thời về kiến trúc, cảnh quan đối với các công trình nhà ở riêng lẻ xây dựng trong phạm vi ảnh hưởng đến khu di tích quốc gia đặc biệt danh lam thắng cảnh hồ Ba Bể và các thôn, bản có tiềm năng phát triển du lịch.

Với quan điểm bảo tồn để phát huy, tỉnh thực hiện tổng kiểm kê, rà soát các địa phương có lợi thế về phát triển du lịch để bảo tồn, phát huy các công trình kiến trúc truyền thống gắn với hoạt động du lịch, như: kiến trúc nhà sàn của người Tày, Nùng; nhà trình tường của người Mông, Dao. Qua đó, lựa chọn những ngôi nhà sàn có giá trị tiêu biểu, đặc biệt, từng gắn với các sự kiện lịch sử, cách mạng để có kế hoạch xếp hạng, trùng tu, bảo tồn. Tỉnh đầu tư ngân sách hỗ trợ phát triển các điểm du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn kiến trúc truyền thống. Chi hội Kiến trúc sư Bắc Kạn đã hoàn thiện phương án thiết kế kiến trúc nhà sàn truyền thống gửi đến các địa phương để tuyên truyền, hướng dẫn nhân dân tham khảo trong quá trình xây dựng.

Nỗ lực của Bắc Kạn đã có những hiệu quả bước đầu. Những cái tên như Khâu Đấng (Pác Nặm); Khuân Bang (Chợ Mới); Pác Ngòi (Ba Bể)… đã bắt đầu định hình du lịch cộng đồng. Những ngôi nhà sàn cổ đã dần thoát khỏi “cơn bão” bị tháo dỡ, bán về vùng xuôi. Những nhà sàn cũ xuống cấp được tu sửa nhưng vẫn giữ kết cấu, hình hài truyền thống. Như tại Khuân Bang đã có 55 ngôi nhà sàn được thiết kế đẹp mắt, kết hợp hài hòa giữa nét truyền thống và hiện đại, phù hợp khai thác homestay, thôn đã thành lập được Ban Quản lý du lịch của thôn.

Với những sự nỗ lực, quyết tâm và giải pháp cụ thể, Bắc Kạn đã và đang bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị quý báu của kiến trúc truyền thống trên địa bàn. Về lâu dài, những giá trị này không chỉ ý nghĩa lịch sử mà còn trở thành điểm nhấn quan trọng trong hành trình phát triển du lịch tại tỉnh vùng cao này.