Xây dựng các chỉ tiêu giám sát hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới

Một số doanh nghiệp có quy mô lớn, nhưng làm ăn không hiệu quả, gây gánh nặng cho ngân sách. Nhiều tập đoàn, tổng công ty và DNNN đầu tư quá "nóng", gây rủi ro lớn, thua lỗ kéo dài trong nhiều đơn vị, làm ảnh hưởng đến hiệu quả chung.

Ðể giám sát việc đổi mới quản lý DNNN trong quá trình tái cấu trúc, cần có một số tiêu chí giám sát, hướng vào mục tiêu của tái cấu trúc là nâng cao hiệu quả, năng suất, chất lượng, hướng tới phát triển bền vững.

Xin đề xuất một số tiêu chí cụ thể gồm: Nhóm các chỉ tiêu chung cho doanh nghiệp và Nhóm các chỉ tiêu đặc thù của DNNN.

Về nhóm các chỉ tiêu mang tính chất chung của các doanh nghiệp:

1. Các chỉ tiêu đầu vào - đầu ra của DNNN: Bao gồm các chỉ tiêu về lao động, vốn, TSCÐ và đầu tư tài chính dài hạn, bằng phát minh, bí quyết công nghệ,... và kết quả sản xuất kinh doanh (sản phẩm, dịch vụ, lợi nhuận,...).

2. Các chỉ tiêu hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh: Bao gồm chỉ tiêu về năng suất lao động (theo giá so sánh và giá thực tế), tiền lương bình quân; tỷ suất lợi nhuận trên vốn SXKD và tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu.

3. Làm nghĩa vụ với Nhà nước và xã hội trên cơ sở nhiệm vụ Nhà nước giao, xứng đáng với vị thế của các DNNN.

4. Vị thế trong ngành, trong nước và trong so sánh với cùng ngành ở nước ngoài (xếp hạng doanh nghiệp). Việc xếp hạng cạnh tranh, xếp hạng các chỉ tiêu của DNNN cùng các doanh nghiệp khác sẽ không chỉ là thước đo hiệu quả hoạt động, mà còn là nguồn kích thích nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ trong thời đại toàn cầu hóa.

5. Các chỉ tiêu đặc thù khác: Thí dụ ngành điện thì có các chỉ tiêu bổ sung về tỷ lệ thất thoát năng lượng, hiệu quả sử dụng năng lượng trong nền kinh tế và môi trường... Với hãng hàng không thì có chỉ tiêu về phát thải, về hiệu suất sử dụng ghế...

Về nhóm các chỉ tiêu đặc thù của DNNN:

Các chỉ tiêu đặc thù của DNNN cũng cần được xây dựng và phân biệt theo ba loại DNNN dựa vào sứ mệnh mà chúng được giao:

1- DN dịch vụ công ích (phi lợi nhuận, thậm chí còn được bù lỗ): Ðây là một số ít DNNN đặc thù, như in tiền, sản xuất vàng miếng, một số doanh nghiệp trực tiếp phục vụ an ninh, quốc phòng, môi trường và dịch vụ đô thị. Khi đó, chỉ tiêu hoạt động chủ yếu là chỉ tiêu kết quả phục vụ (in tiền, tưới đường, trồng cây xanh,...). Các doanh nghiệp này cũng từng bước "xã hội hóa", trừ những lĩnh vực đặc thù như tiền, kim loại quý, an ninh, quốc phòng tuyệt mật... còn có thể chuyển dần cho tư nhân tham gia làm cho chất lượng phục vụ tốt (có cạnh tranh phục vụ, như nhà tang lễ, mồ mả, thậm chí cả nhà tù một số loại giam giữ cải tạo nào đó). Hoạt động của các công ty xổ số các địa phương cũng cần được chuyển đổi sang thị trường bình thường và có nghĩa vụ đóng thuế, không phải trở thành nguồn thu riêng của các địa phương. Tất nhiên, để làm được điều này, cơ chế quản lý và hỗ trợ tài chính các địa phương cũng phải khác đi.

2- DN tiên phong, mở đường trong những lĩnh vực then chốt. Trong thời kỳ đầu cũng không chạy theo lợi nhuận, như dầu khí, hàng không, viễn thông..., mà hướng đến việc chiếm lĩnh thị trường, chiếm "cao điểm" của nền kinh tế, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và ngành. Như vậy, chỉ tiêu quan trọng nhất là chỉ tiêu về thị phần và những yếu tố liên quan đến cạnh tranh như chất lượng nguồn nhân lực, công nghệ,... Từ đó, có khả năng đạt hiệu quả cao, lợi nhuận cao ở các bước tiếp theo.

3- DN hoạt động theo cơ chế thị trường, nhưng nắm giữ những lĩnh vực then chốt (như các doanh nghiệp trong xây dựng, thủy lợi, giao thông vận tải, v.v...).

Mỗi loại DN phải có hệ thống tiêu chí riêng để giám sát và đánh giá hoạt động. Thí dụ, với DN công ích thì đánh giá bằng các chỉ tiêu kết quả phục vụ công ích và giá cả cạnh tranh với DN tư nhân. Với DN tiên phong thì chỉ tiêu đổi mới công nghệ, tác động lan tỏa đối với các ngành khác là quan trọng. Còn đối với DN kinh doanh trong lĩnh vực then chốt thì chỉ tiêu giám sát chính là hiệu quả đầu ra.

Ðây là công việc khó khăn, cần làm từng bước rút kinh nghiệm cho ngày càng tốt hơn...

GS, TSKH NGUYỄN QUANG THÁI

(Hội Khoa học kinh tế Việt Nam)