Chẳng biết thú chơi thủy tiên bắt đầu từ bao giờ, chỉ biết rằng nhiều người già ở Hà Nội, đã kinh qua hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, đều kể lại rằng từ thời ông bà, cha mẹ họ, đã thấy người ta vui với việc gọt tỉa củ thủy tiên sao cho nở hoa vào đúng giao thừa hoặc sáng mùng 1. Hoa thủy tiên được cả sắc lẫn hương, với hai lớp cánh, lớp bên ngoài màu trắng ngà tinh mỏng manh như một tờ giấy lụa, lớp bên trong vàng rực rỡ như cánh mai mùa xuân, các cụ vẫn thường gọi là “mâm vàng chén ngọc”. Hương thủy tiên ngọt đậm, ai không quen sẽ ngửi ra mùi hắc, nhưng thực ra hương thơm của thủy tiên mạnh mà lại thoang thoảng, đậm mà lại nhẹ nhàng, khó có loài hoa nào có kiểu thơm tương tự như vậy. Chỉ cần một bát thủy tiên chưng trong phòng khách, cả gian nhà như được ướp một mùi hương kỳ lạ, có lúc gần như ngay bên cạnh, có lúc thoang thoảng xa xôi như từ tận nhà hàng xóm đưa sang.
Thủy tiên thực ra chơi dễ mà khó. Dễ thì cứ mặc kệ, chẳng tỉa gọt gì hết, ngày ngày thay nước sạch, củ cuối cùng cũng bật ra mầm xanh, lá lên mướt mát như mạ non đầu mùa, mạnh mẽ khỏe khoắn, và hoa “đến thì phải nở” cũng bung xòe rực rỡ. Nhưng cái khó của thủy tiên là cũng củ ấy, lá ấy, hoa ấy, làm sao gọt, tỉa, ủ ấm, phơi lạnh cho hoa nở đúng cữ giao thừa, mùng 1. Nhà nào gọt được củ thủy tiên nở đúng “giờ vàng” ấy, coi như năm mới sẽ đầy may mắn, phúc lộc thọ khang ninh… Nhà nào nở loanh quanh trong Tết, miễn là vẫn vào mấy ngày đầu năm, thì tặc lưỡi “sang năm rút kinh nghiệm”.
Canh thủy tiên ra hoa đúng giao thừa. Ảnh: Minh Nhật.
Gọt củ thủy tiên cũng có muôn vàn kiểu. Đơn giản nhất và cũng là phổ biến nhất, là gọt làm sao cho lộ được mầm hoa ra. Phải làm sao tìm và chọn được ra đúng những bầu củ “thừa” không có mầm hoa để loại bỏ, giúp củ tập trung chất dinh dưỡng nuôi mầm. Gọt khéo thì vừa đẩy được mầm ra, giúp mầm phát triển nhanh, việc chăm sóc cũng dễ dàng hơn. Gọt vụng thì “ăn” nhiều vào thịt củ, khiến củ không đủ chất dinh dưỡng nuôi mầm, rồi rách bao hoa, gãy lá, thậm chí không ít trường hợp cho đi luôn cả mầm hoa trong tiếc nuối chỉ vì một đường dao đi quá.
Cầu kỳ thì có nhiều kiểu. Phải tìm được mặt nào là mặt trước của củ để lựa thế gọt tạo dáng rồng bay phượng múa. Số mầm hoa thường là con số lẻ: 5-7-9 mầm hoa. Lá cũng phải tỉa “lòng trong”, “lòng ngoài” để sao cho có dáng cong uốn lượn theo thế của củ và mầm hoa. Người cầu kỳ thì dùng que tre gài lá sao cho có độ xoắn xuýt vào nhau, nhưng lá lên đến một mức nào đó thì lại thả ra cho có dáng tự nhiên.
Gọt thủy tiên, không phải dao nào, kéo nào cũng làm được. Phải là dao thửa, kéo mỏng và nhỏ mua ở Sinh Từ, nay là phố Nguyễn Khuyến, nhưng không phải hàng dao kéo Sinh Từ nào cũng thửa được dao và kéo chuẩn để gọt thủy tiên. Dao phải thật mỏng, sắc nhưng vẫn phải đủ độ cứng để có đà tì tay, chuôi dao phải ốp cong hình máng và cũng phải sắc để khoét đế củ và những phần thịt củ nằm trong khe giữa các bầu củ. Và dao đương nhiên phải nhỏ, phải có dáng vát để lượn, lách khéo léo giữa những lớp lá, lớp vỏ, bao hoa… chạm vào lớp vỏ mỏng bên ngoài mà bên trong phải còn nguyên vẹn.
Gọt xong rồi, khâu chăm sóc còn cầu kỳ hơn. Phải đắp miếng bông mỏng hoặc miếng vải bông trắng lên lòng củ để củ hoa không thâm đen. Trời lạnh thì thay nước ấm liên tục để thúc, càng gần ngày 30 Tết càng tăng lượng nước ấm và số lần thay. Thậm chí có người cầu kỳ còn mở bóng đèn vàng sưởi hoa liên tục. Trời ấm thì phải hãm củ, bằng cách bôi lòng trắng trứng, hoặc quấn giấy chụp lên nụ hoa. Thậm chí, có người hãm hoa bằng cách cho vào tủ lạnh.
Nước cho thủy tiên, đúng ra phải là nước mưa để lắng, hoặc nước giếng. Nhưng bây giờ thì chỉ cần nước sạch và thay thường xuyên. Một bát thủy tiên đẹp thường có đủ cả bộ rễ trắng được nuôi dài mướt mát như thác đổ, lá xanh uốn lượn và những cành hoa cao thấp theo từng tầng khác nhau.
Giữa thời buổi công nghiệp hiện đại, cái gì cũng có sẵn và được phục vụ đến tận răng như bây giờ, thì thú chơi hoa thủy tiên như một khoảng lặng, một nốt trầm giữa một bản nhạc sôi động. Người chơi thủy tiên bây giờ già có, trẻ có, nhưng kể cả người trẻ cũng thường tự nhận mình có một chút “già”, một chút hoài niệm, hoài cổ. Nhìn hoa nay, nhớ hoa xưa, và nhớ đến cả những cái Tết của thời thơ bé…
