Đa dạng văn hóa Cor
Là huyện miền núi có nhiều dân tộc cùng sinh sống, trong đó dân tộc Cor chiếm đông nhất và là dân tộc có bản sắc văn hóa đa dạng, phong phú. Không để mất những bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc mình, vào những ngày lễ hội, ngày Tết, đồng bào Cor Trà Bồng có dịp phô diễn những điệu múa, hát dân ca, đấu chiêng, bắn nỏ,… đã tạo nên luồng sinh khí mới, làm hồi sinh những giá trị văn hóa truyền thống của người Cor.
Thi múa giáo - một nét văn hóa của già làng người Cor.
Đáng mừng, nhiều người vẫn còn lưu giữ những bộ cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc và hát làn điệu dân ca Xà ru, Alat, đã làm phong phú bản sắc văn hóa truyền thống.
Chủ tịch UBND huyện Trà Bồng, Nguyễn Xuân Bắc, cho biết: Để xây dựng lực lượng nòng cốt kế tục công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống trong tương lai, việc truyền dạy sáng tạo nghệ thuật truyền thống luôn được chú trọng. Huyện đã chủ động mời những nghệ nhân có kinh nghiệm trực tiếp truyền dạy lại cho con cháu những kỹ năng, kỹ thuật đánh chiêng, làm nhạc cụ truyền thống, hát dân ca, dân vũ,... Nhờ vậy, tiếng cồng chiêng, tiếng đàn Bro, đàn Ka ta, đàn môi, sáo Ta lia, kèn A máp và các làn điệu dân ca Xà ru, A giới, Cà lu, Alát,… có dịp ngân vang, lan tỏa trong cộng đồng, thấm sâu vào trong tâm khảm của thế hệ trẻ. Đến nay, nhiều nghi lễ, lễ hội đã phục hồi như lễ đâm trâu, lễ mừng lúa mới, lễ Ngã rạ,... được phục dựng, bảo tồn, phát huy và trở thành ngày hội của cộng đồng dân tộc Cor.
Hiện nay, huyện có 20 đội cồng chiêng. Mỗi đội cồng chiêng được thành lập và duy trì hoạt động đã trở thanh nơi sinh hoạt văn hóa hết sức thiết thực và ý nghĩa. Trên địa bàn huyện, hiện còn lưu giữ khoảng 500 bộ cồng chiêng và nhiều loại nhạc cụ truyền thống. Toàn huyện có hơn 800 người biết đánh chiêng, trong đó, có 180 người đánh chiêng giỏi, 70 người biết chỉnh chiêng,... Đây là những con số biết nói, thể hiện ý thức giữ gìn và bảo lưu nền văn hóa truyền thống của cộng đồng người Cor ở Trà Bồng.
Có dịp đến Trà Bồng nghe tấu nhạc chiêng, điệu múa Cà đáo hòa vào tiếng suối, tiếng thác, tiếng gió ngàn vi vút, du khách sẽ cảm nhận vẻ đẹp của đất nước và con người Trà Bồng chân chất, thủy chung. Nhạc chiêng thực sự đã đi vào cuộc sống hiện hữu, trở thành hơi thở, máu thịt và cao hơn nữa là đã trở thành đời sống tâm linh của đồng bào Cor.
Văn hóa cồng chiêng là một trong những thành tố văn hóa đặc sắc và tiêu biểu gắn liền với đời sống, văn hóa-xã hội của các dân tộc nằm trong văn hóa Trường Sơn-Tây Nguyên trong suốt quá trình lịch sử. Tiếng chiêng tự bao giờ đã gắn bó máu thịt với cộng đồng người Cor từ khi họ sinh ra, đến khi trưởng thành và trở về với ông bà, tổ tiên. Tiếng chiêng luôn gắn kết chặt chẽ với vòng đời của họ, nó đã trở thành dòng máu chảy trong huyết quản. Từ đó, đã kết tinh thành các giá trị văn hóa mang tính bản sắc.
Hát dân ca là một loại hình nghệ thuật diễn xướng đặc sắc, rất riêng của đồng bào Cor ở Quảng Ngãi, nhất là làn điệu Xà ru, A giới. Trong hai làn điệu dân ca, điệu Xà ru là một làn điệu phổ biến nhất, dành cho cả nam và nữ đều có thể sinh hoạt hát đối đáp với nhau. Giai điệu âm nhạc nhẹ nhàng, trữ tình, lối hát hơi tự do, lời thơ có vần điệu, dễ hiểu, nội dung thường là giao duyên, tỏ tình kết bạn. Còn điệu A giới là một làn điệu dành cho đàn ông, giai điệu âm nhạc thường biểu hiện mạnh mẽ, sôi nổi. Đây là một loại hình nghệ thuật diễn xướng của những người lớn tuổi có uy tín trong cộng đồng, để “thử tài, đấu lý” với nhau qua khả năng lý luận thơ ca, diễn xướng âm nhạc trong những ngày xuân về, Tết đến.
Vui chơi ngày Tết Ngã rạ
Cứ vào tiết này hằng năm, đồng bào Cor Trà Bồng lại tưng bừng vui Tết Ngã rạ mừng mùa rẫy kết thúc. Đây còn là dịp cháu con quây quần bên nhau, truyền cho nhau ngọn lửa để cùng gìn giữ những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.
Chiều muộn, con đường bê tông sạch đẹp dẫn về thôn 2, xã Trà Thủy nhộn nhịp lạ thường. Khói bếp bay ra từ các nóc nhà như những làn sương lượn lờ trên đỉnh núi. Dòng người đổ về ngày một đông hơn để cùng chung vui đón Tết Ngã rạ (cúng lúa mới) với đồng bào Cor.
Để có mặt kịp thời, chứng kiến trong lễ cúng thần linh của đồng bào Cor, chúng tôi đã vượt gần 60 cây số đến thôn 2, xã Trà Thủy vào chiều ngày hôm trước. Đúng lúc này, già làng cùng bà con trong làng lên rẫy rước “hồn lúa” để sáng sớm hôm sau làm lễ cúng thần. Hành trình đi rước “hồn lúa” diễn ra nhanh chóng nhưng đầy đủ các nghi thức.
Mặt trời dần khuất núi cũng là lúc các chị, các mẹ quây quần bên nhau làm bánh lá đót (gói bằng lá đót), bánh lá tốp (gói bằng lá tốp) và bánh ống (giống như cơm lam, gạo nếp bỏ vào ống nứa, để lên bếp nướng). Vừa làm, họ cùng nhau hát những điệu dân ca quen thuộc của dân tộc mình. Cánh đàn ông trong làng thì đan vỉ, để bày lễ vật cúng,... Tất cả đều nô nức vì một cái Tết quây quần, sum họp. Đêm, cả làng không ai đi ngủ. Các chị, các mẹ lo chuẩn bị đồ trang sức, áo quần cho cả gia đình, để ngày mai tươm tất đón Tết.
Phụ nữ Cor vừa gói bánh, vừa hát làn điệu dân ca của dân tộc mình trong ngày Tết.
Từ sáng sớm, không ai bảo ai, những người đàn ông trong làng đều thức dậy để chuẩn bị lễ cúng các thần linh. Theo quan niệm của người Cor, trong cuộc sống con người phải trải qua nhiều trắc trở, rủi ro, nên cuối mùa rẫy phải khấn trời, thần linh, tổ tiên để được cứu giúp, trừ giải những oan trái, bất hạnh, ban cho nhiều điều may mắn.
Lễ cúng đầu tiên là cúng Nữ thần, diễn ra vào 4 giờ sáng. Lễ vật gồm chim, thú rừng mà trong năm người dân săn bắt được treo gác bếp cho khô, chờ đến Tết Ngã rạ. Lễ vật được bày trên lá chuối rừng, chén rượu cúng cũng được làm từ lá chuối, không có bất cứ thứ gì đựng đồ cúng làm bằng vật dụng gia đình hằng ngày, ngoại trừ chai đựng rượu. Trong khói hương trầm mặc giữa màn đêm còn chưa tan, lời khẩn cầu Nữ thần từ mỗi nếp nhà vang ra, hòa cùng tiếng suối rì rào, tiếng lá cây xào xạc cuốn theo gió bay về phía đại ngàn.
Chiều buông xuống, già trẻ, trai gái trong làng xúng xính áo quần tham dự phần hội của Tết Ngã rạ, với các trò chơi dân gian như đẩy gậy, bắn nỏ, đấu chiêng và tham gia văn nghệ. Đây không chỉ là dịp để trai, gái trình diễn các làn điệu dân ca trữ tình và uyển chuyển trong điệu múa Cà đáo làm say đắm lòng người.
Dưới ánh lửa bập bùng, khuôn mặt ai cũng hồng hào, rạng rỡ, chìm đắm trong những điệu nhạc du dương, trầm bổng. Đêm văn nghệ kết thúc cũng là lúc màn đêm buông xuống. Các chị, các mẹ ai về nhà nấy còn cánh đàn ông bắt đầu dắt díu nhau đến từng nhà thăm hỏi, chúc tụng, uống rượu ngày xuân cho đến nửa đêm...
Đặc biệt, năm nay, Tết Ngã rạ còn đưa vào trường học, một hoạt động lồng ghép “chơi mà học”, để các em học sinh là con em dân tộc Cor có cơ hội được tiếp cận với những phong tục truyền thống một cách sinh động. Qua đó, giúp các em hiểu hơn về văn hoá truyền thống, góp phần gìn giữ nét độc đáo của dân tộc mình.
Kết hợp với nhiều hoạt động ngoại khoá lên lớp khác, năm nay, Ban Giám hiệu và toàn thể giáo viên Trường THCS Nội trú Trà Bồng đã tổ chức thành công Tết Ngã rạ trong sắc xuân đang về, tạo sân chơi thiết thực, bổ ích cho học sinh nhà trường.
Trong những ngày diễn ra Tết Ngã rạ, thầy cô giáo nhà trường và 237 em học sinh (gần 99% là người Cor) đã cùng nhau hoà mình vào không khí nghiêm trang, thành kính của phần Lễ và vui tươi sôi nổi của phần Hội. Tại đây, sau khi đã được các thầy cô, cùng những cán bộ văn hoá của huyện củng cố lại ý nghĩa và cách thức tổ chức ngày Tết Ngã rạ theo đúng phong tục của người Cor, học sinh trong trường cùng nhau tham gia các phần thi bổ ích một cách sôi nổi và hào hứng.
Trong khi các học sinh nam người Cor đang thể thiện bản lĩnh và sức mạnh của người con đất quế anh hùng qua phần thi bắn nỏ, kéo co, đẩy gậy và đi cà kheo, thì những “cô gái” Cor xinh xắn cũng thể hiện sự khéo tay, đảm đang qua phần thi gói bánh lá đót trong trang phục truyền thống.
Em Hồ Thị Thoại, học sinh lớp 9A, tươi cười nói: “Bọn em còn nhỏ, chưa hiểu hết được ý nghĩa của ngày Tết Ngã rạ. Đây là dịp để bọn em vừa có cơ hội được vui chơi nhưng cũng vừa được hiểu thêm nhiều hơn về ngày Tết của dân tộc. Qua ngày Tết Ngã rạ này, em thấy dân tộc mình có một bản sắc rất riêng và độc đáo”.
Ngoài sân chơi thể thao sôi nổi trong chiều muộn, tối đến trong ánh lửa bập bùng của đêm lửa trại, học sinh trong trường và đông đảo người dân trong làng đã được thưởng thức các phần thi đặc sắc về trình diễn trang phục người Cor, thi hát dân ca bằng tiếng Cor do học sinh biểu diễn. Khi tiếng chiêng ngân vang được các em học sinh nam gõ lên vọng khắp núi rừng, mọi người đã cùng nhau đứng lên hoà mình vào làn điệu Xà ru uyển chuyển, mượt mà.
Học sinh người Cor vui trong Tết Ngã rạ.
“Là một người Cor, nhưng lâu nay em không thể đánh được một bài chiêng hoàn chỉnh. Nhưng từ khi tham gia lớp dạy chiêng do các nghệ nhân chỉ dạy để đánh chiêng vào ngày Tết Ngã rạ tại trường, nay em có thể đánh chiêng thành thạo. Hiện tại, em đã có thể đánh được nhiều bài chiêng khó của dân tộc mình, em Hồ Bảo Tý, học sinh lớp 8B tâm sự.
Cô Hồ Thị Hồng, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: Với mong muốn góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị văn hoá từ ngàn đời của đồng bào Cor trên địa bàn, Ban Giám hiệu nhà trường đã phối hợp với các cán bộ văn hoá huyện, nghệ nhân và những cao niên người Cor có uy tín trong vùng để tổ chức ngày Tết Ngã rạ đúng như truyền thống cho các em. Đây là một hoạt động vừa mang tính giáo dục vừa thể hiện tinh thần cộng đồng cao.
Đưa Tết Ngã rạ của đồng bào Cor vào trường học thật sự đã giúp tăng thêm tinh thần đoàn kết và gắn bó giữa các học sinh trong trường. Đây là một nét văn hóa độc đáo trong nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Rời Trường THCS nội trú Trà Bồng, đâu đó còn văng vẳng bên tai tôi tiếng suối róc rách, tiếng gió vi vu, tiếng chim hót từ đại ngàn vọng lại xen lẫn điệu hát Cor du dương, trầm bổng của giọng hát một nữ sinh: “Anh lên rẫy đuổi thú dữ, tỉa lúa, ngô để mùa sau có lúa, đón em về sống cùng cha mẹ, sinh con đẻ cái”...
Có lẽ Tết Ngã rạ sẽ mãi được nhắc đến với những nét văn hóa rất riêng của đồng bào Cor Trà Bồng, góp phần làm phong phú trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam.
