Ứng phó diễn biến bất thường của thời tiết

Hiện tượng El Nino đã chính thức hình thành trên khu vực xích đạo trung tâm Thái Bình Dương và được dự báo tiếp tục mạnh lên trong nửa cuối năm 2026, có khả năng kéo dài sang đầu năm 2027. Trong bối cảnh xác suất xuất hiện El Nino cường độ rất mạnh xảy ra, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải sớm xây dựng các kịch bản ứng phó, nhất là với nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, quá trình hình thành El Nino năm nay diễn ra tương đối nhanh. Số liệu quan trắc cho thấy chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3.4 đã đạt ngưỡng 0,5oC vào tháng 5 và tăng lên khoảng 0,7oC vào đầu tháng 6 và khoảng 0,9oC vào giữa tháng 6, đây là dấu hiệu cho thấy El Nino đã chính thức hình thành sau thời gian chuyển tiếp khá ngắn từ trạng thái trung tính.

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia cho biết, cơ quan khí tượng đã theo dõi sát hiện tượng El Nino từ đầu năm và liên tục cập nhật các kịch bản dự báo. Đáng chú ý là hầu hết các trung tâm khí hậu lớn trên thế giới đều đưa ra nhận định thống nhất về khả năng El Nino tiếp tục mạnh lên trong những tháng cuối năm.

Theo Trung tâm Dự báo khí hậu của Mỹ (CPC-NOAA), xác suất duy trì trạng thái El Nino từ tháng 6 đến cuối năm 2026 đều đạt từ 99-100%. Trung tâm khí hậu Tokyo (TCC) và Trung tâm Khí hậu châu Á-Thái Bình Dương (APCC) cũng đưa ra nhận định tương tự với xác suất gần như tuyệt đối.

Đáng chú ý, xác suất xuất hiện El Nino rất mạnh tăng nhanh. Nếu như dự báo tháng 4 chỉ đánh giá khả năng khoảng từ 23-31%, thì đến tháng 6 xác suất đã tăng lên từ 60-65% trong giai đoạn cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Theo dự báo, El Nino nhiều khả năng đạt cực đại trong khoảng từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027 và kéo dài ảnh hưởng đến hết quý I/2027.

Các chuyên gia nhận định cường độ sự kiện lần này tương đương, thậm chí tiệm cận El Nino lịch sử 2015-2016. Đợt hạn hán và xâm nhập mặn khi đó được đánh giá nghiêm trọng nhất trong hơn 60 năm, ảnh hưởng tới nhiều tỉnh, thành phố, trong đó có 18 địa phương chịu tác động đặc biệt nặng nề. Khoảng 2 triệu người thiếu nước sinh hoạt; xâm nhập mặn xảy ra trên toàn bộ vùng Đồng bằng sông Cửu Long; hơn 425.000 ha đất nông nghiệp bị thiệt hại, trong đó có khoảng 250.000 ha lúa bị ảnh hưởng. Sản xuất thủy sản và phát điện cũng chịu tác động đáng kể.

Đợt nắng nóng cũng kéo dài nhất tại khu vực ven biển Trung Bộ với 32 ngày ở Nam Trung Bộ, 36 ngày ở Trung Trung Bộ và 39 ngày ở Bắc Trung Bộ. Trong đợt nắng nóng thời điểm đó, nhiệt độ cao nhất tại Bắc Trung Bộ phổ biến từ 39-41oC; riêng trạm Con Cuông, Nghệ An ghi nhận mức 42,7oC trong ngày 30/5/2015.

Đáng chú ý, các chuyên gia cho rằng El Nino không đồng nghĩa với việc loại trừ các hình thái thời tiết cực đoan khác. Trong điều kiện El Nino, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến Việt Nam thường ít hơn, nhưng vẫn có thể xuất hiện bão rất mạnh, mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất. Thực tế, trận mưa lớn lịch sử tại Quảng Ninh cuối tháng 7/2015 và đợt lũ lớn tại Quảng Nam-Quảng Ngãi tháng 9/2009 đều xảy ra trong bối cảnh El Nino hoạt động.

Từ cuối năm 2015 sang đầu năm 2016, lượng mưa suy giảm kéo dài khiến cho dòng chảy trên nhiều hệ thống sông ở Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ thiếu hụt đáng kể. Xâm nhập mặn tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long xuất hiện sớm, lấn sâu vào nội đồng, gây nhiều khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.

Trong khi đó, hoạt động bão trên biển Đông giảm rõ rệt. Năm 2015 chỉ ghi nhận 5 cơn bão và 2 áp thấp nhiệt đới hoạt động trên biển Đông, tương đương khoảng 50% so với trung bình nhiều năm. Dù vậy, thực tiễn cũng cho thấy không thể chủ quan, bởi trong nền khí hậu biến đổi nhanh, các hiện tượng cực đoan có thể xuất hiện trái quy luật thông thường.

Theo ông Đặng Ngọc Điệp, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường, diễn biến El Nino có khả năng kéo dài sang năm 2027 và ảnh hưởng tới nhiều ngành, lĩnh vực như nông nghiệp, thủy điện, tài nguyên nước, phòng chống thiên tai, nhất là nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giao Cục Khí tượng Thủy văn yêu cầu các đơn vị liên quan rà soát, đánh giá cụ thể, dự báo khả năng thiệt hại có thể xảy ra để tham mưu Chính phủ xây dựng phương án ứng phó từ sớm.

Diễn biến El Nino có khả năng kéo dài sang năm 2027 và ảnh hưởng tới nhiều ngành, lĩnh vực như nông nghiệp, thủy điện, tài nguyên nước, phòng chống thiên tai, nhất là nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Ông Đặng Ngọc Điệp, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường

Trong tháng 10, 11, cơ quan chuyên môn dự tính đưa ra các dự báo chi tiết hơn về mức độ ảnh hưởng theo từng vùng. Trọng tâm trước mắt là chủ động điều tiết và tích trữ nguồn nước tại các hồ chứa; hệ thống thủy lợi, công trình kiểm soát mặn; đồng thời xây dựng phương án phân bổ nước theo thứ tự ưu tiên, trong đó bảo đảm nguồn nước sinh hoạt cho người dân là yêu cầu cao nhất và phục vụ sản xuất nông nghiệp trong những giai đoạn quan trọng.

Đối với sản xuất nông nghiệp, cần bám sát dự báo khí tượng thủy văn để điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp từng vùng; chủ động chuyển đổi diện tích có nguy cơ thiếu nước sang cây trồng sử dụng ít nước hơn, nhất là tại Đồng bằng sông Cửu Long, Nam Trung Bộ và cao nguyên Trung Bộ.

Bên cạnh đó, các địa phương cần xây dựng phương án phòng chống cháy rừng; chuẩn bị các kịch bản bảo đảm cung ứng điện trong điều kiện thủy điện thiếu nước; đồng thời tăng cường công tác dự báo, cảnh báo sớm để người dân và doanh nghiệp chủ động thích ứng. Các chuyên gia cũng cho rằng bài học thành công từ công tác ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn giai đoạn 2019-2020 cần tiếp tục được phát huy, trong đó lấy dự báo sớm, điều hành nguồn nước chủ động và thích ứng trong sản xuất làm giải pháp trọng tâm nhằm giảm đến mức thấp nhất thiệt hại đối với nền kinh tế và đời sống nhân dân.

Quan trọng hơn, cần tăng cường công tác truyền thông để người dân, doanh nghiệp hiểu đúng rủi ro, chủ động tiết kiệm nước, bố trí sản xuất phù hợp và không bị động trước các tình huống cực đoan có thể xảy ra...