Nghệ thuật cải lương từng có giai đoạn phát triển đỉnh cao, nhất là khoảng thời gian từ thập kỷ 60 đến thập kỷ 80 của thế kỷ 20. Giai đoạn này, cải lương phát triển mạnh cả về lượng lẫn chất. Kịch bản dồi dào với đề tài đa dạng, nhiều danh cầm tài hoa với ngón đờn điêu luyện; đội ngũ sáng tác đông đảo nhưng vẫn thể hiện được phong cách của riêng mình như Năm Châu, Tư Trang, Hà Triều, Hoa Phượng, Loan Thảo, Thu An, Ngọc Linh, Lê Duy Hạnh… Trong thời hoàng kim của cải lương, nhiều giọng ca lẫy lừng xuất hiện mà đến thời điểm hiện tại vẫn còn ghi dấu đậm trong lòng người mộ điệu như: Diệp Lang, Minh Phụng, Thanh Nga, Ngọc Hương, Bạch Tuyết, Phượng Liên, Lệ Thủy, Út Bạch Lan, Thanh Kim Huệ, Mỹ Châu, Thanh Tuấn…
Cải lương khi ấy gần như ở thế độc tôn so với các loại hình nghệ thuật khác. Môn nghệ thuật đặc trưng của vùng đất Nam Bộ không chỉ hoành tráng trên sân khấu mà còn chiếm lĩnh thị trường băng đĩa. Con số khoảng 40 rạp cải lương ở vùng Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định đã cho thấy cải lương phát triển rực rỡ thế nào trong thời kỳ vàng son của mình.
Tuy nhiên, vài chục năm gần đây, sự du nhập của nhiều loại hình giải trí khác đã kéo khán giả ngày càng rời xa cải lương. Nhưng nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến cải lương tụt lại phía sau chính là sự chậm đổi mới so với nhu cầu của khán giả, cũng như sự dễ dãi với nghề của những người làm cải lương.
Đạo diễn Nguyễn Hồng Dung, Phó Chủ tịch Hội sân khấu TP Hồ Chí Minh cho biết, trước đây, tác giả phải mất thời gian ít nhất một năm để có thể cho ra đời một kịch bản có chất lượng, nhưng với những tác giả hiện nay, chỉ cần vài tháng là có thể có một kịch bản mới. Với thời gian ngắn như thế thật khó để có một kịch bản cải lương hay, mang đậm hương vị cuộc sống mà khán giả mong đợi.
Theo nhà báo Ngô Ngọc Ngũ Long, sự cẩu thả, chạy theo yêu cầu của nhà sản xuất trong thời kỳ băng đĩa cải lương nở rộ đã khiến cải lương càng chìm sâu trong khủng hoảng, dù thời kỳ này, nhiều giọng ca triển vọng bắt đầu xuất hiện: “Băng đĩa bán đầy trên các sạp, cho thuê rẻ như bèo, muốn xem tuồng nào có tuồng ấy, muốn nghệ sĩ ngôi sao có nghệ sĩ ngôi sao”, và “chính do mải mê làm băng video cải lương mà nghệ sĩ cải lương đã bỏ sân khấu vì không có thời gian biểu diễn, sân khấu vì thế cũng không thể sáng đèn”.
Đạo diễn, tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc còn nhớ, đến giờ diễn, khán giả đã mua vé ngồi kín rạp nhưng vở diễn vẫn chưa mở màn là vì… kép chính bận quay video chưa đến kịp. Nhiều khán giả đợi không được cho nên đã bỏ về. Chính thái độ không tôn trọng khán giả, không tôn trọng nghề đã khiến khán giả dần xa cải lương.
Đổi mới cải lương sao cho phù hợp để kéo khán giả trở lại là việc quan trọng phải làm nếu không muốn cải lương tiếp tục khủng hoảng. Cuộc đổi mới ấy phải toàn diện, ở nhiều mặt, từ công tác đào tạo diễn viên, đạo diễn, nâng cao chất lượng kịch bản… Khán giả sẽ không quay lưng với cải lương nếu đến đó, họ được xem những tuồng tích là những câu chuyện nhân văn gần gũi với con người, với đời sống.
Một soạn giả giấu tên chia sẻ, thù lao cho một kịch bản bây giờ quá thấp, không kích thích được sáng tạo của người viết. Không phủ nhận truyền hình thời gian qua đã đóng góp không nhỏ vào việc duy trì cải lương, tìm ra những giọng ca mới. Tuy nhiên, vì hạn chế thời lượng, một vở cải lương khi phát sóng trên truyền hình thường bị cắt bớt khiến vở diễn trở nên khó hiểu, thậm chí làm mất thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm.
Theo đạo diễn, NSƯT Trần Minh Ngọc, môn cải lương cần được đào tạo bài bản trong nhà trường, nhất là phải có chương trình đào tạo riêng đạo diễn cải lương để có thể dàn dựng một cách bài bản, đúng với đặc tính của loại hình nghệ thuật này. Mặt khác, TP Hồ Chí Minh phải có thêm nhiều điểm diễn cải lương để có thể phục vụ khán giả rộng rãi hơn. Hiện, thành phố chỉ còn một đơn vị cải lương công lập hoạt động đó là Nhà hát Trần Hữu Trang.
Trong buổi công diễn vở cải lương Thầy Ba Đợi (Tác giả kịch bản văn học: PGS, TS Nguyễn Thế Kỷ; chuyển thể cải lương: Hoàng Song Việt - Phạm Văn Bằng; đạo diễn: NSƯT Triệu Trung Kiên - Nghệ sĩ Lê Trung Thảo; âm nhạc: NSND Trọng Đài; chỉ đạo nghệ thuật: NSND Trần Ngọc Giàu) tại Nhà hát Bến Thành đêm 28-4 vừa qua, nhiều người bất ngờ trước sự nhiệt tình của khán giả thành phố với môn nghệ thuật mang nhiều sức sống này. Khán giả mải mê xem và đồng hành với từng nhân vật trên sân khấu.
Điều ấy cho thấy khán giả không hề quay lưng với cải lương, chỉ có điều, những người đang làm công tác duy trì và bảo tồn môn nghệ thuật truyền thống này đã thật sự mang cải lương đến gần với khán giả hay chưa để cải lương thêm một lần nữa phát triển mạnh mẽ trong lòng công chúng như nó từng có.
