"Tòa sen" Một Cột

Văn bia trong chùa  ghi rõ vào năm 1049, vua Lý Thái Tông (1028 - 1054) mơ thấy Phật bà Quan Âm ngồi trên tòa sen dắt vua lên tòa. Khi tỉnh dậy, nhà vua kể lại chuyện đó với bày tôi và được nhà sư Thiền Tuệ khuyên dựng chùa, dựng cột đá ở giữa ao, làm tòa sen của Phật bà Quan Âm đặt trên cột như đã thấy trong mộng, và cho các nhà sư đi chung quanh tụng kinh cầu phúc cho nhà vua kéo dài tuổi thọ nên gọi là chùa Diên Hựu. Hằng năm cứ đến ngày 8 tháng 4 âm lịch, nhà vua lại tới chùa làm lễ tắm Phật. Các nhà sư và nhân dân khắp kinh thành Thăng Long cùng dự lễ. Sau lễ tắm Phật là lễ phóng sinh, vua đứng trên một đài cao trước chùa, thả một con chim bay đi, rồi nhân dân cùng tung chim bay theo trong tiếng reo vui của một ngày hội lớn.

Ngày 15 tháng 6 năm Cảnh Trị thứ 3 (1665), đời vua Lê Huyền Tông (1654-1671) ghi chép lại rằng: Ðời vua Lý Thái Tông cho làm thêm chùa bên phải chùa Một Cột để mở rộng việc thờ cúng. Chùa Một Cột có hình dáng như một bông hoa sen nhô lên trên mặt nước. Năm 1954, trước khi rút khỏi Hà Nội, lính Pháp đã phá sập ngôi chùa. Quy mô hiện nay là mẫu thu nhỏ của chùa thời Lý. Năm 1958, ở sân chùa trồng thêm cây Bồ Ðề của Chính phủ Ấn Ðộ tặng Bác Hồ. Chùa làm bằng gỗ, lợp ngói ta, chiều rộng mỗi cạnh là 3 m, đặt bên trên một trụ đá có đường kính 1,2 m, ở trung tâm một cái ao vuông có tường xây chung quanh, gọi là chùa Liên Chiểu. Trụ đá gồm hai khối gắn liền với nhau như một khối, phần nổi trên mặt nước của trụ đá cao 4 m, phần trên đỉnh cột là tám cánh bằng gỗ, trông tựa bông hoa sen đang nở. Mỗi cánh hoa gắn liền với mộng của tám cột chùa, trong đó có bốn cột lớn và bốn cột phụ, các cột này đỡ lấy các đòn ngang của mái chùa. Nóc chùa có mặt nguyệt bốc lửa, đầu rồng chầu về mặt nguyệt.

Chùa thờ đức Phật Quan Âm, tượng Phật được sơn mầu vàng. Phía trên tượng Phật là hoành phi "Liên hoa đài". Tượng Phật ngồi trên một tòa sen bằng gỗ sơn son thếp vàng. Chùa có bốn mái, bốn đầu đao cong được đắp thành hình đầu rồng. Bậc thang lên chùa có 13 bậc, theo quan niệm của Phật giáo thì bậc thang lên cuối cùng vào chữ "Sinh", mỗi bậc rộng 1,4 m, hai bên có tường gạch xây. Ở mặt tường bên trái có gắn bia đá - bia được viết vào đời Cảnh Trị thứ ba đời vua Lê Huyền Tông do Tỳ Khưu Lê Tất Ðạt ghi.

Giờ đây, chùa Một Cột được chọn là một trong những biểu tượng của Thủ đô Hà Nội. Hình ảnh chùa Một Cột được in trên mặt sau của đồng tiền kim loại 5.000 đồng Việt Nam. Biểu tượng chùa cũng được dựng lại ở một số tỉnh, thành phố trong nước như TP Hồ Chí Minh, Hải Phòng và nhiều nước trên thế giới. Cùng với Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bảo tàng Hồ Chí Minh ở khu vực Quảng trường Ba Ðình, chùa Một Cột trở thành địa chỉ độc đáo của Thủ đô Hà Nội. Bất cứ tour du lịch nào đến Hà Nội cũng tổ chức cho khách đến viếng thăm chùa.

Qua thời gian, chùa Một Cột vẫn còn nguyên giá trị văn hóa lịch sử, được đời này qua đời khác truyền tụng và gìn giữ, bảo tồn. Chùa đã được công nhận Di tích lịch sử - văn hóa vào năm 1962.