Sự thay đổi trong cách tiếp cận đang mở ra một hướng đi mới cho du lịch lịch sử, nơi quá khứ được kể lại gần gũi hơn với thế hệ hôm nay.
Khi người trẻ trải nghiệm lịch sử
Ngày cuối tuần, tại số 11A Ngũ Xã, phường Ba Đình (Hà Nội), tấp nập du khách tới trải nghiệm tour Yêu nước-Không gian bao cấp. Họ là những cụ ông, cụ bà đã bước qua tuổi 70-80; là những em nhỏ còn chưa vào lớp 1; có cả những bạn trẻ đang tuổi sinh viên...
Trong dòng người hôm ấy, ba mẹ con chị Nguyễn Hồng Vân đến sớm hơn cả. Sinh năm 1970, lớn lên tại Thanh Xuân, Hà Nội, chị Vân thuộc thế hệ từng trực tiếp trải qua những năm tháng bao cấp, cho nên khi trở lại không gian này, chị xúc động trước những hiện vật quen thuộc của một thời. Hai người con của chị Vân (sinh năm 2002 và 2008), lại đón nhận trải nghiệm bằng sự háo hức, tò mò. Những câu chuyện về thời bao cấp vốn đã được nghe mẹ kể từ trước, nhưng khi trực tiếp nhìn thấy, chạm tay và sử dụng những hiện vật từng gắn với đời sống của thế hệ ông bà, cha mẹ, các cháu có thêm hình dung cụ thể về một giai đoạn lịch sử chưa từng trải qua. Cuộc gặp giữa ký ức và trải nghiệm ấy cho thấy giá trị riêng của việc đưa lịch sử đến gần công chúng bằng những hiện vật cụ thể.
Tạo ra những “điểm chạm” như vậy cũng là một trong những mục tiêu khi phường Ba Đình xây dựng tour Yêu nước-Không gian bao cấp.
Tạo ra những “điểm chạm” như vậy cũng là một trong những mục tiêu khi phường Ba Đình xây dựng tour Yêu nước-Không gian bao cấp. Đồng chí Nguyễn Dân Huy, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Ba Đình cho biết: “Điểm khác biệt là tour không kể lịch sử theo cách thông thường mà đưa du khách vào một trải nghiệm như thể đang ngược thời gian, du hành trở về quá khứ. Những hiện vật tại đây đều là hiện vật thật và chúng tôi khuyến khích du khách tương tác với các hiện vật. Chúng tôi không áp đặt hay cố gắng truyền tải theo một cách cứng nhắc, mà để du khách tự khám phá, tự đặt câu hỏi và từ đó tiếp nhận những giá trị lịch sử, văn hóa. Chính cách tiếp cận chân thật, giàu trải nghiệm đã tạo hiệu ứng lan tỏa rất tích cực, vượt ngoài dự kiến của Ban tổ chức”.
Tại nhiều di tích lịch sử trên địa bàn Thành phố Hà Nội cũng ghi nhận lượng khách tham quan tăng vọt trong kỳ nghỉ lễ Quốc khánh vừa qua. Các điểm di tích, bảo tàng do ngành văn hóa Hà Nội quản lý như: Di tích nhà tù Hỏa Lò; nhóm các di tích cách mạng, kháng chiến gồm 48 Hàng Ngang, 90 Thợ Nhuộm, 5D Hàm Long và nhà lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh... đã đón 112.112 lượt khách. Những con số phần nào cho thấy cách các điểm đến tạo ra trải nghiệm thu hút khách tham quan.
Tại Quảng Trị, Khu du lịch sinh thái Đường Trường Sơn huyền thoại-Hang Chỉ Huy đưa du khách vào một không gian gắn với những năm tháng oanh liệt trên tuyến đường Trường Sơn. Tại đây, câu chuyện lịch sử được đặt trong chính không gian tự nhiên của Phong Nha-Kẻ Bàng. Du khách có thể tiếp cận những khu vực gắn với hoạt động chiến đấu, thông tin liên lạc, quân y và hậu cần của Bộ đội Trường Sơn. Trong 4 ngày nghỉ Quốc khánh vừa qua, Hang Chỉ Huy đón khoảng 2.000 lượt khách, từ trẻ em, học sinh, sinh viên, các gia đình trẻ có con nhỏ đến người lớn tuổi và khách quốc tế.
Ông Nguyễn Châu Mỹ, Giám đốc Công ty TNHH T20 Quyết Thắng, đơn vị quản lý Khu du lịch sinh thái Đường Trường Sơn huyền thoại-Hang Chỉ Huy cho biết: Công nghệ được đưa vào sản phẩm để hỗ trợ du khách tiếp cận lịch sử. VR360, mã QR và các hình thức tương tác tạo sự tò mò đối với người trẻ, giúp trẻ em có thêm hình dung trực quan; người lớn tuổi có cơ hội nhớ lại và chia sẻ; khách quốc tế cũng có thêm một cách tiếp cận câu chuyện lịch sử trong bối cảnh khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa.
Đổi mới cách tiếp cận, giữ trọn giá trị lịch sử
Nhìn vào thực tế khi lượng du khách trẻ tới tham quan trải nghiệm tại các di tích lịch sử tăng vọt thời gian qua, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội cho rằng: Đây là một tín hiệu rất đáng mừng, cho thấy lịch sử không hề xa lạ với thế hệ trẻ. Vấn đề không phải là người trẻ thờ ơ với lịch sử, mà là chúng ta kể lịch sử bằng cách nào để họ thấy mình có một vị trí trong câu chuyện ấy. Thay vì chỉ đặt lịch sử trong những tủ trưng bày, bảng chú thích hay lời thuyết minh, các di tích cần tạo ra những câu chuyện có khả năng kết nối với mối quan tâm và trải nghiệm của người trẻ hôm nay.
Vì vậy, kể chuyện, trải nghiệm, tương tác, các chương trình tham quan ban đêm hay ứng dụng công nghệ số có thể trở thành những điểm chạm ban đầu, từ đó dẫn người trẻ đi sâu hơn vào lịch sử, văn hóa và những giá trị phía sau mỗi di tích. Tuy nhiên, đổi mới phương thức tiếp cận không đồng nghĩa với việc để công nghệ hay hình thức lấn át nội dung. Công nghệ, tương tác hay nhập vai chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ. Những hình thức hiện đại như 3D, AR, VR hay AI càng tạo ra cảm giác chân thật thì càng đòi hỏi nội dung phải được kiểm chứng, dựa trên tư liệu xác thực và có sự tham gia của những người am hiểu lịch sử.
Cách làm này được vận dụng triệt để tại Khu du lịch sinh thái Đường Trường Sơn huyền thoại-Hang Chỉ Huy, bởi theo ông Nguyễn Châu Mỹ, công nghệ chỉ là phương tiện, điều cốt lõi vẫn là bảo tồn, kể lại và lan tỏa các giá trị lịch sử bằng cách phù hợp với con người hôm nay, để mỗi người khi rời Hang Chỉ Huy không chỉ nhớ những gì đã nhìn thấy, mà còn mang theo một cảm nhận về sự hy sinh của các thế hệ đi trước và giá trị của hòa bình.
Với cách tiếp cận mới, người trẻ có thể trực tiếp khám phá những dấu tích, câu chuyện và ký ức của các thế hệ đi trước.
Ông Trần Trung Bắc (Phòng Giáo dục-Truyền thông, Di tích nhà tù Hỏa Lò) cho biết: Công nghệ được nghiên cứu để đưa vào một cách phù hợp, song không phải hoạt động nào cũng có thể và cần thiết phải phụ thuộc vào công nghệ. Với một di tích cách mạng, những hiện vật chân thật cùng câu chuyện được kể từ chính hiện vật vẫn là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn. Các cuộc trưng bày được nghiên cứu, thay đổi theo từng chủ đề; những hoạt cảnh được xây dựng bám sát nội dung triển lãm và trải qua quá trình tập luyện, tổng duyệt kỹ lưỡng trước khi phục vụ công chúng, là những điều thu hút du khách đến với di tích.
Với cách tiếp cận mới, người trẻ có thể trực tiếp khám phá những dấu tích, câu chuyện và ký ức của các thế hệ đi trước. Tuy nhiên, để bảo đảm tính chân thật của lịch sử cần một ranh giới rất rõ: “Có thể làm mới cách kể, nhưng không làm mới sự thật; có thể tăng tính giải trí, nhưng không được giải trí hóa lịch sử; có thể sử dụng công nghệ tiên tiến nhất, nhưng cuối cùng phải giúp con người hiểu sâu hơn về quá khứ, trân trọng những hy sinh của các thế hệ đi trước và có trách nhiệm hơn với hiện tại”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.
