Mặc dù được xem là “cái nôi” về khoa học, công nghệ nhưng Thành phố Hồ Chí Minh đang gặp khó về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thu hút đội ngũ khoa học, nhất là các nhà khoa học đầu ngành để phục vụ phát triển kinh tế-xã hội. Theo thống kê, đội ngũ lao động của thành phố có khoảng năm triệu người nhưng tỷ lệ đội ngũ có trình độ tiến sĩ trở lên rất thấp, chiếm chưa đến 0,1%. Đáng chú ý, ở các ngành mũi nhọn như vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, IoT (Internet vạn vật), năng lượng tái tạo, đường sắt đô thị… đang thiếu hụt nghiêm trọng các nhà khoa học đầu ngành, các tổng công trình sư, nguồn lao động có trình độ cao.
Theo ông Lê Văn Thành, Hội Khoa học phát triển nguồn nhân lực, nhân tài Việt Nam-Thành phố Hồ Chí Minh (thành viên Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh), giải pháp cơ bản nhất là định hướng phát triển bền vững cho Thành phố Hồ Chí Minh để định hình nguồn nhân lực chất lượng cao cần có cho tương lai. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, thành phố tập trung phát triển bốn động lực tăng trưởng mới: khoa học, công nghệ; đổi mới sáng tạo; chuyển đổi số; tăng trưởng xanh. Theo đó, các ngành công nghiệp mới như: chip, điện tử, vi mạch, bán dẫn, ngành năng lượng mới, công nghệ sinh học, phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao… sẽ được phát triển. Cho nên, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao các lĩnh vực này rất cấp bách.
Theo các chuyên gia, với vai trò là trung tâm khoa học, công nghệ hàng đầu cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đang sở hữu một số lượng lớn các tổ chức khoa học, công nghệ và phòng thí nghiệm tiên tiến. Tuy nhiên, do thiếu các nhà khoa học đầu ngành, cũng như nguồn nhân lực chất lượng cao, nên việc vận hành các phòng thí nghiệm chưa được tối ưu như kỳ vọng, làm giảm hiệu quả đầu tư và giá trị thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Từ thực tế này, thành phố cần có chính sách đột phá, tạo cơ sở pháp lý mới trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cũng như tạo sự cạnh tranh để thu hút, giữ chân nhân tài.
Tiến sĩ Hồ Bá Thâm, Hội Khoa học phát triển nguồn nhân lực, nhân tài Việt Nam-Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đòi hỏi nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài có năng lực, kỹ năng công nghệ số, AI (trí tuệ nhân tạo)… từ lĩnh vực thượng tầng kiến trúc đến hạ tầng cơ sở. Nhiều công nghệ mới từ vật liệu mới, dữ liệu lớn, học máy, internet vạn vật, điện toán đám mây, AI, công nghệ số, công nghệ năng lượng hạt nhân, công nghệ lượng tử… Đó là những công nghệ và ngành nghề mới phi truyền thống đòi hỏi nguồn nhân lực tương ứng chuyên biệt bên cạnh yêu cầu chung cho nguồn nhân lực nói chung khi sử dụng công nghệ mới ấy. Do vậy việc ưu tiên, thúc đẩy phát triển mạnh mẽ nhân lực chất lượng cao, tài năng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp phải được ưu tiên.
Nhiều năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh là địa chỉ tin cậy của các tỉnh, thành phố phía nam, cũng như của cả nước trong việc đào tạo nhân lực trình độ cao. Với nhiều ưu thế vượt trội so với các địa phương khác về cơ sở vật chất, đội ngũ chuyên gia giáo dục, việc thu hút đầu tư và bề dày kinh nghiệm trong công tác giáo dục, đào tạo, làm nơi đây trở thành lựa chọn hàng đầu của người học cũng như các địa phương, doanh nghiệp đến đặt hàng. Hơn nữa, cơ hội việc làm và thăng tiến cho người học là rất lớn, tạo nên sức hấp dẫn riêng, khiến thành phố còn là nơi tìm đến của các nhà đầu tư giáo dục, đào tạo cả nước và thế giới, làm nên lợi thế về đào tạo nhân lực chất lượng cao cho cả khu vực phía nam.
Tuy nhiên, đặt trong bối cảnh mới, các chuyên gia cho rằng, chất lượng nguồn nhân lực còn nhiều điều đáng bàn, còn nhiều khó khăn, trở ngại phải tiếp tục tìm kiếm giải pháp để tháo gỡ. Đó là, số lượng các chương trình liên kết còn triển khai khá ít, hạn chế, chưa tương xứng với tiềm lực phát triển của các trường đại học. Đội ngũ nhân lực chất lượng cao tăng lên đáng kể, nhưng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển các ngành công nghệ hiện đại, nhất là thiếu cán bộ đầu đàn trong lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ số…
Để Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm đào tạo nhân lực chất lượng cao của cả nước và khu vực, thành phố cần tiếp tục phát triển và cải cách toàn diện giáo dục và đào tạo từ mục tiêu, đến nội dung, phương pháp giảng dạy, hướng đến một nền giáo dục chuyên nghiệp và tương đồng với thế giới. Thành phố cũng cần bố trí quỹ đất và tăng đầu tư xây dựng mạng lưới trường đạt chuẩn, dạy nghề theo hướng số hoá, từng bước tiếp cận chất lượng nghề khu vực và quốc tế, bảo đảm đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Đồng thời, tiếp tục đầu tư xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật có trình độ cao, mở rộng đối tượng theo học các chương trình thạc sĩ, tiến sĩ để phục vụ cho các ngành kinh tế trọng điểm…
