Đa dạng mô hình sản xuất
Tại khu vườn rộng hơn 8.000 m² của gia đình ông Trần Văn Tấn, xã Nam Hà Lâm Hà, những cây chanh leo đến kỳ trưởng thành được chăm sóc theo từng luống. Hệ thống tưới nhỏ giọt đưa nước đến từng gốc; màng phủ nông nghiệp dưới luống giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ dại. Triển khai từ tháng 4/2026, mô hình sử dụng hai giống chanh leo tím ngọt và tím chua, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP. Sau khoảng hai tháng chăm sóc, cây bắt đầu cho thu hoạch; mỗi năm có thể thu ba lứa, sản lượng khoảng 100 tấn, giá bán bình quân 15.000-20.000 đồng/kg, cho lợi nhuận khá cao. Ông Tấn cho biết: “Cây chanh leo được gia đình trồng chuyên canh năm thứ hai. Hiện khoảng 10% sản lượng xuất khẩu, còn lại tiêu thụ thông qua các đầu mối và doanh nghiệp chế biến”.
Tại phường Tiến Thành, mô hình trồng chanh leo theo hướng hữu cơ của gia đình ông Nguyễn Văn Được được triển khai trên diện tích 0,5 ha đất cát đỏ ven biển từ tháng 9/2024. Khu vườn sử dụng giống chanh leo vàng ngọt Hoàng Kim, áp dụng tưới tiết kiệm và bón phân qua hệ thống tưới. Đến nay, sản lượng đạt gần 20 tấn. Từ hiệu quả bước đầu, ông Được mở rộng thêm 1,3 ha và dự kiến kết hợp sản xuất với du lịch sinh thái. “Tiềm năng phát triển chanh leo tại địa phương khá lớn. Song, để phát triển bền vững, Nhà nước cần quy hoạch vùng sản xuất, hỗ trợ xây dựng chuỗi liên kết để bảo đảm đầu ra”, ông Được đề xuất.
Ở xã Tà Năng, cây chanh leo được hộ ông Ya Phương trồng xen trong vườn cà-phê. Sau nhiều lần tìm hiểu, học hỏi và được cán bộ địa phương hướng dẫn, ông nhận thấy chanh leo phù hợp hơn với điều kiện thời tiết nơi đây. Ông Ya Phương cho biết: “Cà-phê là cây trồng lâu năm, còn chanh leo tạo nguồn thu sớm hơn, giúp gia đình có thêm thu nhập trong thời gian chờ cà-phê cho thu hoạch ổn định”.
Trong khi đó, Công ty TNHH Nông nghiệp công nghệ cao VietLife ở Phường 3 Bảo Lộc lựa chọn đưa chanh leo vào 4 ha nhà kính và trồng trên giá thể, giúp kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, hạn chế côn trùng gây hại, giảm rủi ro và tạo sản phẩm đồng đều hơn. Giám đốc công ty Nguyễn Thanh Tú cho biết, qua đối chứng, hiệu quả của mô hình nhà kính cao gấp ba lần trồng ngoài trời; hiệu suất chế biến được nâng lên, như với 2,5 kg chanh leo tươi có thể cho khoảng 1 lít nước cốt, trong khi thông thường cần khoảng 3 kg; giá bán cũng cao hơn rõ rệt.
Từ những mô hình trên, yêu cầu chuẩn hóa đang được đặt ra đối với ngành hàng chanh leo. Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cùng các đơn vị chuyên môn đang thúc đẩy nội dung này thông qua chương trình tập huấn sản xuất chanh leo an toàn, thích ứng với biến đổi khí hậu, gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc. Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia Lê Quốc Thanh cho rằng: “Khuyến nông cần chuyển từ tư duy chuyển giao kỹ thuật sang tư duy kinh tế nông nghiệp, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và đồng hành với nhà nông trên đồng ruộng; đồng thời, phải có kiến thức thị trường, khả năng kết nối và hỗ trợ nông dân tham gia các hình thức kinh tế tập thể”.
Nâng cao giá trị sản phẩm
Theo Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, một trong những giải pháp nâng cao giá trị chanh leo là xây dựng Quy trình thao tác chuẩn (SOP) cho chuỗi giá trị xuất khẩu. SOP hướng đến chuẩn hóa các khâu từ sản xuất, thu hoạch đến sơ chế, bảo quản; giúp nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. “Với cách làm này, khuyến nông không dừng lại ở câu chuyện hướng dẫn nông dân chăm cây hay phòng bệnh, điều cần nhìn thấy là cả chuỗi sản phẩm”, ông Lê Quốc Thanh nhấn mạnh.
Sau sáp nhập, Lâm Đồng có diện tích trồng chanh leo lớn thứ hai cả nước, sau Gia Lai, với khoảng 1.500 ha. Toàn tỉnh có 133 doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia thu mua, sơ chế và xuất khẩu nông sản; 1.596 mã số vùng trồng đã được cấp, với tổng diện tích hơn 595.000 ha và 595 mã số cơ sở đóng gói các loại nông sản. Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng Vũ Đình Cường cho biết: “Việc cập nhật các quy định về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói gắn với SOP trong sản xuất, thu hoạch, sơ chế, đóng gói và bảo quản nông sản xuất khẩu là nội dung rất thiết thực trong bối cảnh yêu cầu của thị trường ngày càng cao như hiện nay”.
Nhiều chuyên gia cho rằng, kiểm soát chất lượng ngay từ khu vườn là nền tảng để thu hút doanh nghiệp thu mua, chế biến, đồng thời tạo cơ sở cho nhà nông phát triển sản xuất bền vững. Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhấn mạnh, nông nghiệp không thể thay đổi nếu người nông dân không thay đổi; khi nhà nông sản xuất bài bản, chuyên nghiệp và thông minh hơn, ngành nông nghiệp mới có thể chuyển biến.
Ở khâu chế biến, Công ty cổ phần xuất nhập khẩu thương mại Blue Ocean (Blue Ocean JSC), tại xã Phú Sơn Lâm Hà, đang đảm nhận một phần nguyên liệu chanh leo từ các vùng sản xuất đạt chuẩn. Với nhà máy rộng 8,3 ha và dây chuyền hiện đại, mỗi năm doanh nghiệp cung cấp ra thị trường khoảng 10.000 tấn sản phẩm chế biến từ nông sản, đáp ứng yêu cầu của các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và EU. Năm 2024, Blue Ocean JSC là doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên xuất khẩu lô hàng chanh leo sang thị trường Australia. Giám đốc Blue Ocean JSC Phạm Thị Ngọc Thạch cho biết: “Doanh nghiệp mong muốn đồng hành cùng nông dân, các đối tác để xây dựng chuỗi giá trị bền vững”. Không chỉ những cơ sở đã đi vào hoạt động, các doanh nghiệp đang đầu tư mở rộng năng lực chế biến cũng góp phần tạo thêm đầu ra cho vùng nguyên liệu. Tại phường 3 Bảo Lộc, Công ty VietLife đang xúc tiến đầu tư xây dựng nhà máy chế biến chanh leo, với công suất đáp ứng vùng nguyên liệu khoảng 50 ha.
Khi vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, chất lượng được nâng lên, doanh nghiệp tăng cường liên kết và Nhà nước hỗ trợ kết nối thị trường, ngành hàng chanh leo Lâm Đồng sẽ có thêm nền tảng để phát triển bền vững, nâng cao giá trị và mở rộng thị trường.
