Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế

Ngày 18/9, tại Hà Nội, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phối hợp Đảng ủy các trường đại học, cao đẳng Hà Nội, Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải và Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science”. Hội thảo nhằm đánh giá thực trạng và đề ra các giải pháp nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học Việt Nam, hướng tới đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và gia nhập danh mục Scopus.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm, Giám đốc-Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải; Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn, Bí thư Đảng ủy các trường đại học, cao đẳng Hà Nội chủ trì Hội thảo.

Hội thảo quy tụ khoảng 300 đại biểu đại diện lãnh đạo một số ban, bộ, ngành Trung ương và Hà Nội, lãnh đạo các trường đại học, viện nghiên cứu, các tạp chí khoa học cùng đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên, nhà quản lý và những người làm công tác biên tập, xuất bản tạp chí.

Phát triển tạp chí khoa học cần được đặt trong chiến lược phát triển khoa học-công nghệ của cơ quan chủ quản

Hội thảo được tổ chức vào thời điểm khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục đại học đang đứng trước những yêu cầu phát triển mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển đất nước; Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục đại học, gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Những định hướng đó đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực của nền khoa học nước nhà, chất lượng nghiên cứu khoa học và năng lực sáng tạo tri thức của Việt Nam, trong đó tạp chí khoa học có vai trò quan trọng.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm, Giám đốc-Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật nhấn mạnh, tạp chí khoa học không đơn thuần là nơi đăng tải, công bố kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học mà còn là một thiết chế của đời sống học thuật: nơi tri thức được thẩm định, phản biện, kiểm chứng và công bố; nơi những ý tưởng khoa học được trao đổi, tranh luận và tiếp tục phát triển; đồng thời là một trong những cầu nối quan trọng giữa cộng đồng khoa học trong nước với cộng đồng khoa học quốc tế.

Nâng cao chất lượng để trở thành một tạp chí khoa học có uy tín đạt chuẩn Scopus và Web of Science là quá trình nỗ lực nhiều năm, cần phải có nguồn lực, hạ tầng xuất bản số, mạng lưới chuyên gia và phản biện, nguồn bài có chất lượng, cơ chế khuyến khích phù hợp, và quan trọng hơn, cần một chiến lược phát triển đủ ổn định để không bị chi phối bởi những mục tiêu ngắn hạn.

Xuất phát từ yêu cầu đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm cho rằng, phát triển tạp chí khoa học cần được đặt trong chiến lược phát triển khoa học, công nghệ của cơ quan chủ quản, đồng thời nhấn mạnh vai trò của cấp ủy và người đứng đầu. Người đứng đầu phải tạo quyết tâm và định hướng cho tạp chí, đồng thời, chuyển định hướng đó thành cơ chế, nguồn lực và trách nhiệm; Hội đồng Biên tập, Ban Biên tập và cộng đồng khoa học phải chuyển những điều kiện đó thành chất lượng học thuật.

Vấn đề đặt ra đối với các tạp chí khoa học không phải chỉ là trả lời câu hỏi “Làm thế nào để tạp chí vào Scopus hoặc Web of Science?” mà quan trọng hơn, là “Làm thế nào để xây dựng được một tạp chí có chất lượng khoa học thực chất, có uy tín học thuật, có bản sắc, có khả năng tham gia lâu dài vào đời sống khoa học quốc tế?”.

Việt Nam có thể từng bước hình thành một hệ thống tạp chí khoa học mạnh hơn, hiện diện rõ nét hơn trên bản đồ khoa học quốc tế

Chia sẻ tại Hội thảo, Tiến sĩ Trần Đắc Hiến - Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, theo số liệu tổng hợp, hiện có khoảng 506 tạp chí khoa học, thuộc 367 cơ quan tạp chí hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Các tạp chí phân bổ tương đối rộng từ khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ, y dược đến khoa học xã hội và nhân văn, giáo dục, nông nghiệp và các lĩnh vực liên ngành. Trong số đó, nhóm cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu chiếm 70,75% tổng số tạp chí toàn quốc, phản ánh xuất bản gắn chặt với nghiên cứu và đào tạo.

Theo Tiến sĩ Trần Đắc Hiến, trong số 506 tạp chí khoa học được rà soát, có 267 tạp chí đã áp dụng mã định danh đối tượng số (DOI-Digital Object Identifier), chiếm 52,8%; 231 tạp chí có website đăng tải dữ liệu theo mô hình tạp chí trực tuyến (chiếm 45,7%). Các chuẩn trích dẫn phổ biến đã được áp dụng khá rộng rãi trong hệ thống tạp chí.

Theo số liệu tổng hợp, Việt Nam hiện có 16 tạp chí được lập chỉ mục trong Scopus và/hoặc Web of Science, còn thấp so với tổng số tạp chí khoa học trong nước. Trong số này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có 6 tạp chí. Khối cơ sở giáo dục đại học có 10 tạp chí gồm: 2 tạp chí thuộc các đại học quốc gia, 5 tạp chí thuộc các trường đại học công lập và chuyên ngành, 3 tạp chí thuộc các trường đại học tư thục.

Tại Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải giới thiệu về Tạp chí Journal of Science and Transport Technology (JSTT) của Trường.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long cho biết, được thành lập từ năm 2021 và định hướng theo chuẩn quốc tế ngay từ đầu, Tạp chí Journal of Science and Transport Technology được Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải trực tiếp đầu tư, quản trị và phát triển chủ yếu bằng nguồn lực nội tại. Sau hơn ba năm, Tạp chí được Scopus chấp nhận lập chỉ mục; khoảng một năm sau tiếp tục nâng hạng từ Q4 lên Q3 và được Scopus mở rộng theo định hướng tạp chí quốc tế đa ngành.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, giá trị lớn nhất của Tạp chí Journal of Science and Transport Technology không chỉ nằm ở một chỉ mục hay một thứ hạng. Dấu ấn đặc biệt là việc một trường đại học Việt Nam có thể chủ động xây dựng thương hiệu xuất bản khoa học của chính mình, làm chủ quy trình biên tập-phản biện, hạ tầng số, mạng lưới học thuật và định hướng phát triển, nhưng vẫn đạt được sự thừa nhận của một cơ sở dữ liệu quốc tế lớn.

Kinh nghiệm này củng cố niềm tin rằng các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển tạp chí đạt chuẩn quốc tế nếu có chiến lược rõ ràng, quản trị chuyên nghiệp, đầu tư bền bỉ và cam kết chất lượng từ lãnh đạo đến đội ngũ thực hiện.

Từ một trường hợp cụ thể, thông điệp được mở rộng thành một định hướng có tính hệ thống: nếu từng trường chủ động nâng chuẩn tạp chí của mình và đồng thời liên kết để chia sẻ chuyên gia, phản biện, hạ tầng, dữ liệu, kinh nghiệm quản trị và nguồn lực quốc tế hóa, Việt Nam có thể từng bước hình thành một hệ thống tạp chí khoa học mạnh hơn, có uy tín cao hơn và hiện diện rõ nét hơn trên bản đồ khoa học quốc tế.

Từ kinh nghiệm của Tạp chí Journal of Science and Transport Technology, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long khuyến nghị, muốn phát triển bền vững, tạp chí phải được chuẩn hóa từ đầu; quốc tế hóa thực chất bằng cách tăng sự tham gia của Editorial Board, phản biện, tác giả và hoạt động khoa học quốc tế; lấy chất lượng làm trung tâm bởi lẽ chất lượng quyết định uy tín lâu dài của tạp chí; quản trị tạp chí như một hệ thống xuất bản khoa học chứ không chỉ là nơi nhận bài; và xây dựng hệ sinh thái khoa học (phía sau tạp chí cần có nghiên cứu, phòng thí nghiệm, hội nghị và mạng lưới quốc tế).

Tại Hội thảo, các tham luận đã tập trung làm rõ những vấn đề nền tảng trong việc xây dựng một tạp chí khoa học có uy tín, nhiều tham luận đã đánh giá thực trạng và nhận diện các điểm nghẽn của tạp chí khoa học hiện nay; phân tích những nguyên tắc và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng tạp chí để thực hiện mục tiêu xây dựng hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam có chất lượng, quản trị chuyên nghiệp, bảo đảm liêm chính khoa học, làm chủ công nghệ, có bản sắc và đủ năng lực hội nhập quốc tế.

Trong khuôn khổ Hội thảo đã diễn ra Lễ ký kết biên bản hợp tác giai đoạn 2026-2030 giữa 20 đơn vị thành viên, nhằm phối hợp, chia sẻ kinh nghiệm phát triển các tạp chí khoa học gia nhập danh mục Scopus và Web of Science.