Thế mạnh về tài nguyên và lịch sử đã cho Nga một bệ phóng cho sự phát triển của khoa học và công nghệ. Chiếm vị thế hàng đầu về khoa học cơ bản, rồi toán học, vật lý lý thuyết, đại dương học, luyện kim, đây cũng là quốc gia đầu tiên có nhà máy điện nguyên tử, tàu phá băng, vệ tinh nhân tạo với việc đưa người lên vũ trụ, 16 giải Nobel về vật lý, hóa học, kinh tế học và vô vàn thành tựu khoa học khác, chỉ trong vòng bốn, năm thập kỷ, nền khoa học Xô Viết đã đưa Liên Xô trở thành một siêu cường.
Nước Nga đang trở thành nhà cung cấp vũ khí hàng đầu cho hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ, với 30 phần trăm doanh số buôn bán vũ khí toàn cầu.
| Trong chủ trương của mình, Đảng và Chính phủ ta luôn coi người Việt Nam ở nước ngoài là một bộ phận không tách rời, là nguồn nội lực của dân tộc Việt Nam. |
Có ba nguyên nhân dẫn đến thành tựu ấy: nhà nước thực hiện chính sách quản lý hoạt động khoa học theo phương pháp đặt hàng với ngân sách đầu tư ưu tiên; mạng lưới các tổ chức nghiên cứu và đào tạo khoa học được xây dựng với quy mô lớn và tốc độ nhanh chưa từng có; việc tuyển chọn, đào tạo, sử dụng và đãi ngộ đội ngũ cán bộ khoa học trở thành một trong những nội dung trung tâm trong hệ thống chính sách của nhà nước Xô Viết. Đến thập niên cuối của thế kỷ trước, số lượng cán bộ khoa học của Liên Xô là 1,6 triệu người, chiếm một phần tư đội ngũ cán bộ khoa học trên toàn thế giới.
Bất cứ một thành tựu nào đều chịu sự chi phối sâu sắc của khoa học quản lý. Trường Đại học tổng hợp quản lý quốc gia Nga là trung tâm giáo dục hàng đầu về khoa học quản lý, hằng năm có chừng 1.500 chuyên gia, nhà quản lý từ các nước trên thế giới đến đây tập huấn nâng cao nghiệp vụ.
2. Hóa ra, thành tựu của nền khoa học và công nghệ Liên bang Xô Viết cũng đồng thời chứa đựng các yếu tố làm cho chính nó lâm vào cuộc khủng hoảng và tụt hậu trong vài thập niên trở lại đây. Bắt nguồn từ cơ chế quan liêu, những vết nứt trầm buồn dần xuất hiện bên trong cơ thể tượng đài khoa học Xô Viết từng một thời hùng vĩ. Sự cồng kềnh trong hệ thống tổ chức nghiên cứu bao gồm cả viện hàn lâm và các trường đại học (ở Mỹ và các nước phương Tây, công việc nghiên cứu khoa học thuộc các trường đại học, chỉ một số quốc gia giữ viện hàn lâm như một tổ chức khoa học danh dự), sự chảy máu chất xám, nạn đánh cắp tài liệu, làm giả công trình nghiên cứu diễn ra không ít (năm 2008, trong một cuộc kiểm tra 500 luận án tiến sĩ ở Viện Hàn lâm khoa học Nga, có tới 126 luận án giả), rồi sự gián cách giữa kết quả nghiên cứu với nhà sản xuất...
Chúng tôi đến Trường Đại học tổng hợp quản lý quốc gia Nga đúng dịp các nhà khoa học ở Viện Hàn lâm khoa học liên bang đang biểu tình chống dự thảo đạo luật cải cách Viện Hàn lâm khoa học Nga. Dự thảo đạo luật đã được Đuma Nga bỏ phiếu thông qua đầu tháng bảy và theo kế hoạch sẽ được Hạ viện thông qua lần nữa trước khi trình Thượng viện phê chuẩn và Tổng thống Vladimir Putin ký sắc lệnh ban hành. Theo dự thảo đạo luật cải cách, Viện Hàn lâm khoa học Nga, Viện Hàn lâm y học Nga và Viện Hàn lâm khoa học nông nghiệp Nga sẽ hợp nhất thành một viện hàn lâm khoa học chung, là cơ quan ngân sách nhà nước. Các viện hàn lâm nhỏ hoặc yếu kém khác sẽ chuyển về bộ chuyên ngành hoặc giải thể. Tài sản của Viện Hàn lâm khoa học Nga sẽ do một cơ quan trực thuộc chính phủ quản lý.
Nước Nga đang dỡ bỏ và sắp xếp lại hệ thống tổ chức và cách thức quản lý khoa học theo hướng thực dụng với các thế mạnh như vũ trụ, công nghệ nano.
3. Nước Nga đang dỡ bỏ và sắp xếp lại hệ thống tổ chức và cách thức quản lý khoa học theo hướng thực dụng với các thế mạnh như vũ trụ, công nghệ nano, công nghệ quốc phòng...; đang tách bỏ sự lãng phí, nhá nhem và hình thức chủ nghĩa nảy sinh từ trước và sau khi Liên Xô tan rã; đang chắt chiu giữ lại những giá trị ưu việt của thời Xô Viết như xây dựng một nền khoa học và công nghệ theo hướng kế hoạch hóa tập trung; đang đầu tư xây dựng một đội ngũ cán bộ khoa học tinh nhuệ theo lối biệt đãi nhân tài; đang phát huy sức mạnh cơ chế quản lý hệ thống khoa học và công nghệ quân sự theo hướng không giới khung trong quân đội mà tích hợp sức mạnh của toàn bộ nền khoa học và công nghệ đất nước.
Tôi sẽ mang theo về Việt Nam cảm nhận về một nguồn lực khoa học lớn lao ở bên ngoài Tổ quốc. Đã có nhiều nghị quyết, chỉ thị, thông tư về việc mời gọi, tạo điều kiện cho trí thức người Việt Nam đóng góp chất xám vào sự nghiệp phát triển khoa học và công nghệ đất nước, như tham gia đào tạo, nghiên cứu khoa học, giới thiệu chuyên gia và chuyển giao công nghệ tiên tiến. Vấn đề là làm thế nào để những văn bản ấy trở thành hiện thực hằng ngày.
Tôi sẽ mang theo về Việt Nam hình ảnh sống động một đất nước tôi từng tưởng tượng qua các cuốn sách thời niên thiếu... Giờ đây, thời của Puskin, M. Lecmontov, N.Gogol, L.Tolxtoi, A.Sekhov, Maksim Gorky... không còn nữa. Một thế kỷ đã nằm ở phía sau lưng, một thế kỷ đã lùi xa với biết bao đổi thay, sâu sắc và vật vã. Một nước Nga mới đã hình thành với những khác biệt không ngờ, cả về khoa học lẫn lịch sử. Nhưng những giá trị từng làm nên một nền khoa học lý thuyết xuất sắc vào bậc nhất thế giới, từng làm nên một nước Nga mà sự hy sinh của nó đạt đến mức tột đỉnh niềm vinh quang và bi hùng của lịch sử thế giới đương đại vốn được mặc định, được số hóa trong tâm thức tôi thì còn lại mãi mãi.
Ảnh trong bài: Nguồn các báo nước ngoài.
