Kích hoạt động lực kinh tế tư nhân

Bài 1: Bức tranh hai mảng mầu

Bài 2: Phương thuốc trị bệnh “ngại lớn”

Những cánh chim đầu đàn

Từ nhiều tháng nay, đảo Cát Hải (Hải Phòng) luôn nhộn nhịp như một đại công trường giữa biển. Với tốc độ thi công thần tốc, dù mới khởi công từ tháng 9-2017, nhưng dự kiến đến quý III năm nay, dự án nhà máy sản xuất ô-tô VINFAST của Tập đoàn Vingroup sẽ hoàn tất việc xây dựng hệ thống nhà xưởng, nhà máy lắp ráp và nhà điều hành,... tiếp đó sẽ chính thức đi vào vận hành và sản xuất các đơn hàng từ đầu năm 2019. Cùng với đó, VINFAST đã cơ bản hoàn thành việc thiết kế, lắp đặt thử nghiệm những mẫu xe mới để kịp công bố tại thị trường Việt Nam vào tháng 12 tới. Như vậy, với "ván bài" đầy tham vọng khi đầu tư vào công nghiệp nặng, Tập đoàn Vingroup đã có được mảnh ghép thứ bảy trong hệ sinh thái ngày càng toàn diện của mình, trải dài từ bất động sản, du lịch nghỉ dưỡng, bán lẻ, giáo dục đến y tế và nông nghiệp. Không dừng ở đó, chỉ cách đây vài ngày, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Vingroup Nguyễn Việt Quang còn tiết lộ thêm một kế hoạch kinh doanh mới nhằm tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái của tập đoàn. Ðó là việc thành lập Công ty VinSmart hoạt động trong hai lĩnh vực gồm: sản xuất các thiết bị điện tử thông minh với sản phẩm mở màn là điện thoại thông minh thương hiệu Vsmart; nghiên cứu, thực nghiệm và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và nguyên liệu thế hệ mới.

Tương tự Vingroup, Tập đoàn TH với các sản phẩm sữa mang thương hiệu TH true milk đã chiếm hơn 40% thị phần trong phân khúc sữa tươi tại Việt Nam. TH cũng tiếp tục mở rộng sản xuất với việc khởi công hai trang trại mới tại hai tỉnh Hà Giang và Phú Yên trong năm 2017. Thế nhưng, tham vọng của tập đoàn này không chỉ dừng ở việc chiếm lĩnh thị trường trong nước. Ngay trong những ngày đầu năm 2018, đàn bò đầu tiên đã được vận chuyển đến trang trại bò sữa mới hoàn thành của TH tại tỉnh Mát-xcơ-va (Nga), mở màn cho hành trình đưa sữa tươi sạch mang thương hiệu TH true milk - thương hiệu sữa của Việt Nam ra thế giới. Ðây là trang trại bò sữa cao sản đầu tiên của Tập đoàn TH trong khuôn khổ dự án tổ hợp chăn nuôi bò sữa, chế biến sữa công nghệ cao và một số dự án về thực phẩm, tổng vốn đầu tư 2,7 tỷ USD tại Nga. Cũng giống như trang trại TH từng được tổ chức Kỷ lục châu Á vinh danh "cụm trang trại bò sữa lớn nhất châu Á" tại Nghệ An, trang trại bò sữa mới của TH có nhiều điểm nhấn về công nghệ cao trong quản lý đàn. Trong đó, bò được đeo chíp điện tử để kiểm soát về sức khỏe, dinh dưỡng, có thể cảnh báo sớm nếu phát hiện bị bệnh. Nhờ đó, chất lượng sữa của trang trại được kiểm soát hết sức nghiêm ngặt. Ðàn bò của trang trại là giống cao sản thuần chủng HF, dự kiến năng suất sữa mỗi con đạt 11 đến 12 tấn/chu kỳ 305 ngày. Với 1.100 con bò sữa đầu tiên, trang trại TH có thể đạt năng suất 30 tấn sữa/ngày.

Theo đánh giá của TS Trần Ðình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam, những tập đoàn KTTN mạnh là trụ cột để các DN nhỏ và vừa liên kết, tạo thành lực lượng DN Việt Nam đúng nghĩa. Các tập đoàn này cũng có thể là những thủ lĩnh dẫn dắt cộng đồng DN Việt Nam trong công cuộc cạnh tranh và hợp tác phát triển toàn cầu. Do đó, cần có những chính sách đặc thù hỗ trợ các tập đoàn này phát triển. Cụ thể, thay vì cào bằng nguồn lực, Chính phủ cần tập trung nhiều cho những tập đoàn, DN lớn đóng vai trò đầu tàu, trụ cột phát triển chuỗi giá trị trong các ngành, lĩnh vực. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý, việc hỗ trợ không phải theo cách "chọn người thắng cuộc" như trước đây mà phải chuyển sang phương thức "hỗ trợ người thắng cuộc", nghĩa là tập đoàn nào cạnh tranh giỏi, hỗ trợ được nhiều DN nhỏ và đóng góp tốt cho các mục tiêu chiến lược quốc gia thì mới hỗ trợ. Còn DN nhỏ và vừa vốn là vệ tinh trong chuỗi giá trị chắc chắn cũng sẽ được hưởng lợi nhờ sự kết nối phát triển với các tập đoàn.

Cũng đánh giá rất cao sự "cất cánh" của các tập đoàn KTTN trong thời gian qua, nhưng Viện trưởng Nghiên cứu quản lý kinh tế T.Ư (CIEM) Nguyễn Ðình Cung vẫn ví các tập đoàn này chỉ như những "con sếu đang bay đơn lẻ", chưa biết tập hợp thành đàn để tạo ra sức mạnh của từng ngành, của quốc gia. Ðúng là nhiều DN đã thành công, vươn mình trở thành những tập đoàn KTTN hoạt động đa ngành, đa nghề với sức cạnh tranh tốt trên thị trường. Tuy nhiên, số lượng các DN như vậy vẫn còn rất ít, đồng thời, các DN này hầu như chưa tham gia được vào các lĩnh vực sản xuất hay xuất khẩu chủ lực của đất nước, chưa tiên phong về trình độ, công nghệ để đảm đương vai trò "anh cả" các ngành, lĩnh vực và dẫn dắt các DN nhỏ hơn tạo thành chuỗi giá trị lớn. Theo Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn quản lý kinh tế Economica Lê Duy Bình, hầu hết các tập đoàn KTTN hiện nay vẫn chưa tạo được mối liên kết chặt chẽ với các DN nhỏ, chưa thể hiện được vai trò dẫn dắt. Chúng ta vẫn thường nói nhiều về việc tạo liên kết giữa DN trong nước với khối DN FDI, nhưng một nền kinh tế độc lập, tự chủ là phải dựa vào DN trong nước, không thể quá phụ thuộc vào DN nước ngoài. Ðây là vấn đề Nhà nước cần định hướng rõ, trong đó một chính sách thuế phù hợp có thể mang lại nhiều hiệu quả.

Bàn tay can thiệp của Nhà nước

Thực tế, việc khuyến khích hình thành các tập đoàn KTTN đa sở hữu và tư nhân góp vốn vào các tập đoàn kinh tế nhà nước, có đủ khả năng tham gia mạng sản xuất và chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu là một trong những nội dung mới của Nghị quyết T.Ư 5 về phát triển KTTN. Chủ tịch Tập đoàn FPT Trương Gia Bình đánh giá: Tại các quốc gia phát triển, việc tạo điều kiện hình thành các tập đoàn KTTN mạnh luôn đem lại tác dụng lớn cho nền kinh tế. Các tập đoàn này không chỉ là những đầu tàu dẫn dắt và tạo động lực cho các DN nhỏ và vừa, mà còn là lực lượng rất giá trị cho nền kinh tế bởi khả năng gắn kết, thúc đẩy hội nhập và giúp cân bằng cuộc chơi có tính toàn cầu. Do đó, việc Nghị quyết khuyến khích hình thành các tập đoàn KTTN lớn mạnh là chủ trương hết sức đúng đắn của Ðảng.

Thế nhưng, theo Cục trưởng Phát triển DN (Bộ Kế hoạch và Ðầu tư) Hồ Sỹ Hùng, dù đã có chủ trương, nhưng chính sách cũng như hướng phát triển của các tập đoàn KTTN lại chưa được định hình rõ nét. Những năm gần đây, DN tư nhân đang phát triển ngày càng lớn mạnh, xuất hiện không ít DN, tập đoàn lớn đủ sức cạnh tranh với DN nhà nước và khối FDI. Nhiều DN không những hoàn toàn giữ vững, mà còn làm chủ được thị trường trong nước. Thậm chí, ở một số lĩnh vực như du lịch nghỉ dưỡng, văn hóa giải trí, xây dựng,… trước đây bị DN ngoại "bao sân", nhưng nay DN nội đã quay lại thống lĩnh. Tuy nhiên, quá hướng nội cũng là điểm yếu của DN lớn Việt Nam. So với thế giới, quy mô các tập đoàn của Việt Nam còn tương đối nhỏ, phạm vi hoạt động chủ yếu trong nước, chưa vươn được ra khu vực cũng như thị trường quốc tế. Do đó, chủ trương khuyến khích hình thành các DN, tập đoàn lớn cần phải hiểu là để cạnh tranh và vươn ra thế giới. Từ đó, trở thành cầu nối cho các DN nhỏ và vừa trong nước có cơ hội tham gia thị trường toàn cầu. Ðể hình dung về một số tập đoàn hiện nay của Việt Nam, GS, TS Phan Ðăng Tuất, nguyên Viện trưởng Nghiên cứu chiến lược và chính sách công nghiệp (Bộ Công thương) sử dụng cụm từ "tư sản tài nguyên". Bởi không ít tập đoàn KTTN có quá trình phát triển và tích lũy tư bản dựa vào tài nguyên, rất ít tập đoàn đi lên từ sáng tạo hay sản xuất ra các giá trị gia tăng cao. Nghiêm trọng hơn, chúng ta không hề có DN lớn nào trong những lĩnh vực sản xuất quan trọng như năng lượng, nông nghiệp, cơ khí chế tạo,… Do sự thiếu định hướng của Nhà nước trước đây, các tập đoàn KTTN Việt Nam đã và đang phát triển theo cách thức thiếu bền vững. Trong nền kinh tế, phải có những DN lớn làm động lực để tăng tốc. "Chúng ta phải cùng chung tay xây dựng các tập đoàn KTTN làm đầu kéo cho khu vực KTTN, trong đó Nhà nước phải khuyến khích, chính sách phải tập trung và xã hội phải tôn vinh. Nhưng Nhà nước cũng cần có bàn tay can thiệp kịp thời và cần thiết để định hướng sự phát triển lành mạnh của các tập đoàn", GS, TS Nguyễn Ðăng Tuất nhìn nhận. Chỉ có như vậy, những "tư sản tài nguyên" mới dần dần chuyển biến thành "tư sản sản xuất và sáng tạo", có sự phát triển bền vững và đóng góp nhiều hơn cho đất nước.

Theo quan điểm của chúng tôi, bàn tay can thiệp của Nhà nước kiến tạo chính là dư địa chính sách, qua việc tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát; thực hiện công khai, minh bạch, ngăn chặn, hạn chế mặt tiêu cực, nhất là phòng, chống biểu hiện của "chủ nghĩa tư bản thân hữu, quan hệ lợi ích nhóm" để thao túng chính sách, cạnh tranh không lành mạnh nhằm trục lợi; đưa ra các chính sách khuyến khích, ưu đãi DN đầu tư nhiều hơn vào các lĩnh vực sản xuất, nghiên cứu và sáng tạo. Thí dụ, miễn giảm thuế mạnh cho các DN đổi mới, sáng tạo hay cơ chế vay ưu đãi đối với các lĩnh vực ưu tiên,… Việc hình thành các tập đoàn KTTN là xu thế tất yếu, theo quy luật thị trường và Nhà nước không nên và không cần can thiệp sâu vào quá trình này, để DN tự do sáng tạo và phát triển. Nhiều DN nhỏ cạnh tranh với nhau để lớn mạnh, sẽ xuất hiện thêm DN vừa và lớn. Trong bối cảnh biến động mạnh mẽ như hiện nay, chúng tôi cho rằng, quá trình này chắc chắn không mất quá nhiều thời gian, có thể chỉ trong vòng 5 đến 10 năm, với công nghệ mới, cách làm mới, đã có thể sản sinh ra một lớp DN lớn mạnh. Ðiều Nhà nước cần quan tâm là tạo dựng được môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và thật sự bình đẳng cho DN. Thêm nữa, phải có những cơ chế hữu hiệu để bảo đảm môi trường kinh doanh an toàn và nhất là bảo vệ tốt hơn tài sản sở hữu của người kinh doanh. Ðây là yếu tố còn rất thiếu trong hầu hết các phương diện chính sách và luật lệ, từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp. Giải quyết rốt ráo các yếu tố này là phương thuốc hữu hiệu trị được căn bệnh "khó lớn", "ngại lớn" của DN, kích hoạt động lực giúp họ có thêm khát khao phấn đấu, vươn mình trở thành những tập đoàn kinh tế hùng mạnh, đủ sức dẫn dắt khu vực KTTN phát triển lành mạnh, hiệu quả và bền vững.

(★) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 20-6-2018.