Tiện ích và hòa hợp
Không bỗng dưng mà các bạn trẻ TP Hồ Chí Minh lại hay hẹn nhau ra Hồ Con rùa chỉ để ngồi với nhau, ăn vài thứ quà vặt, rồi người lên xe buýt, người lên xe máy đi về các ngả phố. Họ đến rồi đi không vì chỗ này có tượng đẹp, phù điêu lớn hay một bức tranh khổ rộng. Không gian nhỏ vậy thôi, nhưng lại có sức hấp dẫn bởi dễ hòa hợp thiên nhiên, dễ gần và thuận tiện... Bạn tôi từ Hà Nội vào TP Hồ Chí Minh chơi vài ngày, hẹn gặp ở Hồ Con rùa, uống với nhau tách cà-phê và gợi ý để bạn tham khảo một số điểm cần đến của thành phố. Cuộc gặp tưởng nhanh hóa ra mất buổi chiều vì nhiều chuyện lan man. Hôm sau bạn đi thăm địa đạo Củ Chi và buổi tối bạn hẹn gặp lại chúng tôi ở Hồ Con rùa. Lý do mà bạn đưa ra cho cuộc gặp lại tại chỗ này, bởi: "Tiện lắm, có nhiều cây xanh và cà-phê chung quanh. Ở đấy vừa đủ cho những tiện ích"!
"Quá rộng và quá dài đôi khi không phải là nơi lý tưởng cho không gian công cộng" - Thạc sĩ tâm lý học Phạm Thu Hòa đã nói về tâm lý người dân thành phố như vậy - "Bởi người ta thích đến chỗ đông người, nhưng không quá chật chội. Ðến để chơi, để tìm kiếm nhịp sống, để nhìn cách ăn mặc, nhìn thấy vẻ đẹp của người khác, đồng thời được trộn lẫn cá nhân trong đám đông". Ðứng về góc độ mỹ thuật, họa sĩ trẻ Hoàng Văn Hùng chuyên thiết kế mỹ thuật cho các bộ phim lại cho rằng: "Hồ Con rùa không có tính mỹ thuật. Người dân ra đó để hóng gió, gặp bạn bè...". Nhiều kiến trúc sư cho rằng, không gian công cộng thu hút người đến nhờ vào tổng thể kiến trúc của nó. Mỗi một nhà nghiên cứu có thể đưa ra những quan điểm của mình. Nhưng sự đúng đắn bao giờ cũng thuộc về số đông người đến và chân lý thuộc về họ. Và ở đây, công chúng luôn "làm ngơ" trước những chỉ trích của một số chuyên gia kiến trúc hay mỹ thuật đô thị khi cho rằng đó chỉ là các địa điểm cho một bộ phận có dân trí thấp và "thưởng thức" bình dân...
Chiều nay đi đâu? Tối nay tụ tập chỗ nào? Ðó là câu hỏi của giới trẻ cũng như của nhiều người khi đến TP Hồ Chí Minh. Họ sẽ sang bên kia hầm Thủ Thiêm, đứng ven bờ kè để nhìn về quận 1, quận 4 ngắm Bến Nhà Rồng, tòa nhà Bitexco... Dưới sông, những con thuyền nhỏ dập dềnh bên tàu lớn lướt trên mặt nước. Phố và sông liền kề. Ít ra, ngắm cảnh ở đây, mỗi người cũng cảm thấy nhẹ lòng và "bổ mắt".
Một thí dụ về không gian công cộng điển hình của thành phố là đường Nguyễn Huệ còn có cái tên mỹ miều "Ðường hoa" vào mỗi độ Xuân về. Khi đó con đường này bỗng nhiên bừng sắc hoa. Khu hồ bán nguyệt - Phú Mỹ Hưng thuộc quận 7 chẳng hạn, có sức lôi cuốn nhiều người tìm đến. Chẳng phải bởi ở đó có một bức tranh, một pho tượng hay phù điêu mà là thiết kế tổng thể quy hoạch hồ nương theo dòng sông nhỏ, vừa mang dáng vẻ của một cái hồ mà lại vẫn là dòng sông.
Ðiểm qua một vài điểm đến để thấy rằng không gian công cộng trong đô thị là cần thiết, như một điểm "nghỉ ngơi" của con phố dài hoặc một điểm hẹn cộng đồng.
Dấu ấn không gian tồn tại khi người ta muốn lưu giữ nó và thật sự có ấn tượng về nó. Cuối con đường mòn có bông hoa dại nở. Một bờ sông có bóng dừa nghiêng soi... Ðó là thiên nhiên nhưng nằm trong tổng thể lại thành điểm nhấn, một sự sắp đặt không cố ý, gây cảm hứng cho người đi qua con đường mòn nọ, hoặc một lần ghé bến sông kia, để rồi bắt gặp, để rồi thành kỷ niệm, sống mãi trong tâm tưởng. Không gian đô thị là trường hợp như vậy, nó đem đến cho người ta sự thư giãn, thanh thản chứ không phải những "rào chắn" nghệ thuật, hoặc cưỡng bức áp đặt thông điệp này nọ.
Câu hỏi còn bỏ ngõ
Tại buổi tọa đàm quy hoạch phát triển ngành mỹ thuật đến năm 2020, tầm nhìn 2030, nhiều họa sĩ cho rằng, không gian mỹ thuật đang bị "đánh cắp". Cục trưởng Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Vi Kiến Thành đã đưa ra yêu cầu, mỗi công trình xây dựng cần có 3% quỹ đất cho không gian mỹ thuật. Với 3% đất phải cấp cho mỹ thuật là không lớn nhưng lại có tính đại trà, phải được quy định thành luật áp dụng trong các trường học, bệnh viện, nhà ga, công sở... có phải là quy định máy móc không? Các kiến trúc sư cho rằng, bản thân các công trình xây dựng đã được kiến thiết trên nền không gian chung quanh, tự thân công trình đã giải quyết trọn vẹn ứng dụng cũng như mỹ học. Tuy nhiên, có cần thiết áp đặt một cách nguyên tắc như thế không khi buộc các không gian công cộng trong các khu đô thị phải cần đến tượng, phù điêu, tranh vẽ để đạt được yếu tố mỹ thuật?
Ở hồ bán nguyệt của khu Phú Mỹ Hưng, quận 7, không hề có bóng dáng, dấu ấn mỹ thuật nhưng hằng đêm hoặc vào các chiều thứ bảy, chủ nhật luôn có lượng người rất đông đến ngồi, trò chuyện. Phố Bùi Viện, Phạm Ngũ Lão, quận 1, đường rất hẹp; rồi ngã tư đường Nguyễn Trãi cắt ngang đường Nguyễn Tri Phương ở quận 5, không có công trình kiến trúc hay mỹ thuật gì bề thế, song luôn có đông người tụ tập mỗi buổi chiều tối. Họ chấp nhận đi bộ, chấp nhận ngồi bệt vỉa hè để uống với nhau một chai bia, ly nước... Ðây là hình thái hoạt động tự phát, xét về mặt quản lý thì có vẻ không ổn, nhưng xét về mặt đô thị nó hoàn toàn phù hợp lối sống. Liệt kê như vậy để thấy sự tiện ích nằm ngoài dự đoán của các nhà kiến trúc, mỹ thuật.
Không gian đô thị không phải là sự trầm trồ nhất thời, không đánh đố khó hiểu, không phải nơi trưng bày, phô ra cái cao, thấp mỹ thuật, lại càng không phải là nơi phân biệt đẳng cấp, tuổi tác. Chắc chắn những thế hệ sau sẽ có cái nhìn khắt khe hơn và không thể chấp nhận việc "gói ghém", cố ấn các tác phẩm mỹ thuật vào trong không gian đó.
Kiến trúc sư Dương Hồng Hiến đặt ra câu hỏi trong một cuộc trao đổi ý kiến: "Trong không gian công cộng, người ta có cái gì? Người ta có cái nhìn, cái ngồi, cái đứng, cái bóng mát, cái âm thanh, ánh sáng, màu sắc và quan trọng là sự giao lưu, suy tưởng". Hay nói cách khác, một không gian công cộng được coi là thành công khi nó phù hợp các tiêu chí về công năng, thẩm mỹ và phục vụ được cộng đồng, đồng thời hỗ trợ tốt cho việc tổ chức các hoạt động xã hội cùng khả năng tiếp cận dễ dàng bằng các phương tiện giao thông cũng như không có sự áp đặt cứng nhắc về quản lý hành chính.