Nếu được nhận diện đầy đủ, bảo tồn đúng cách và kể lại bằng những câu chuyện hấp dẫn, di sản kiến trúc có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của thành phố ngàn hoa.
Giá trị quỹ di sản kiến trúc
Theo tài liệu lưu trữ, từ ngôi nhà tranh đầu tiên đến 10 ngôi nhà gỗ theo kiểu nhà vùng miền núi nước Pháp, đến năm 1930, Đà Lạt có 398 ngôi biệt thự đồ sộ bằng bê-tông cốt thép. Năm 1949, phố núi đã có hơn 1.500 biệt thự, dinh thự, các công trình kiến trúc công cộng.
Điều độc đáo là không có sự trùng lặp kiểu dáng, mỗi công trình là một tác phẩm kiến trúc hoàn mỹ, trên cơ sở vừa tuân theo các nguyên tắc cục bộ đô thị kiểu Pháp, vừa phù hợp đặc điểm cảnh quan tự nhiên và văn hóa bản địa.
Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng: “Giá trị cốt lõi tạo nên thương hiệu Đà Lạt nằm ở sự kết hợp giữa khí hậu, cảnh quan tự nhiên, văn hóa lịch sử và hệ thống di sản kiến trúc hiếm nơi nào có”.
Giá trị của di sản chỉ thật sự phát huy khi được bảo tồn, sử dụng phù hợp và trở thành một phần của đời sống đô thị. Ga Đà Lạt là một thí dụ. Công trình gây ấn tượng bởi hình thức kiến trúc gợi liên tưởng đến đỉnh Lang Biang, được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 2001.
Theo Trưởng ga Nguyễn Võ Minh Chánh, nhà ga Đà Lạt là trường hợp hiếm hoi khi một công trình giao thông lại được gửi gắm nhiều ý niệm văn hóa và giá trị thẩm mỹ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, ba chóp mái là hình ảnh cách điệu từ dãy Lang Biang, hoặc kiến trúc truyền thống cư dân bản địa Tây Nguyên, tùy góc nhìn và sự liên tưởng của mỗi người. Người ta có thể thấy trong đó nghệ thuật kiến trúc Pháp và cũng nhận ra hình ảnh đại ngàn Tây Nguyên.
Ngày nay, tuyến đường sắt Đà Lạt-Trại Mát dài khoảng 8km được phục hồi và những chuyến tàu hằng ngày vẫn đưa du khách từ trung tâm Đà Lạt đi qua vùng ngoại ô, ngắm những vườn rau, hoa sắc màu và phong cảnh núi rừng để đến với Trại Mát và ngược lại.
Trên hành trình đó, du khách được thưởng thức càphê, những bản nhạc dịu êm qua tiếng vĩ cầm, saxophone của các nghệ sĩ trình diễn trên các toa tàu. Du khách Hàn Quốc Kim Tae Hung bày tỏ: “Thật thú vị khi được ngắm Đà Lạt, phong cảnh cao nguyên qua những ô cửa toa tàu. Đây là một trải nghiệm khó quên trên hành trình khám phá Đà Lạt”.
Trường cao đẳng Đà Lạt cũng là một điểm đến có sức hút riêng. Dãy nhà cong, tháp chuông, hành lang và những ô cửa mở ra vòm trời tạo nên không gian hoài niệm. Công trình được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 2001, đồng thời được Hiệp hội Kiến trúc quốc tế (UIA) bình chọn là một trong 1.000 công trình kiến trúc tiêu biểu của thế giới thế kỷ XX.
Chị Lê Uyên đến từ Hà Nội chia sẻ: “Tôi nhiều lần đến xứ ngàn hoa, nhưng đây là lần đầu được chiêm ngưỡng, trải nghiệm kiến trúc độc đáo này. Từ thực tế công trình, tôi nghĩ địa phương nên đẩy mạnh tuyến du lịch trải nghiệm nghệ thuật kiến trúc Đà Lạt”.
Đà Lạt còn có những khu biệt thự cổ giá trị nằm trên các tuyến đường Lê Lai, Lê Hồng Phong, Trần Hưng Đạo, Quang Trung, Cô Giang… cùng các dinh thự. Nhiều chuyên gia cho rằng, điều thú vị của du lịch kiến trúc có thể không bắt đầu bằng một công trình tráng lệ, mà từ một mái nhà cũ, vòm cửa, ống khói lò sưởi, cầu thang gỗ hay bức tường đá… Những thứ đó đều có thể trở thành điểm dừng chân nếu gắn với những câu chuyện được kể lôi cuốn.
Hướng đến du lịch kiến trúc
Nhiều người đến Đà Lạt nhìn nhận, phong cảnh thiên nhiên và kiến trúc biệt thự cổ xinh đẹp đã tạo cho đô thị này sự khác biệt. Từ những công trình riêng lẻ, Đà Lạt đang có điều kiện để hình thành những sản phẩm du lịch dựa trên một hệ thống di sản kiến trúc.
Khu biệt thự Lê Lai sau khi được trùng tu, gồm 15 biệt thự mang phong cách kiến trúc Pháp xây dựng trong giai đoạn 1929-1938 đã trở thành khu nghỉ dưỡng Ana Mandara Villas Dalat. Các biệt thự nằm giữa đồi thông, có khuôn viên rộng, vườn hoa, cây xanh và khoảng cách phù hợp để vừa tạo sự riêng tư, vừa hình thành một quần thể thống nhất.
Quá trình chuyển đổi công năng không làm mất đi những giá trị cốt lõi của công trình. Và từng chi tiết nhỏ trong những ngôi biệt thự nơi đây trở thành một phần của trải nghiệm. Không gian lưu trú được kết hợp với thưởng lãm nghệ thuật, trà chiều và các hoạt động sáng tạo, giúp di sản có thêm đời sống mới mà vẫn giữ được dáng vẻ vốn có.
Khu biệt thự cổ trên đường Trần Hưng Đạo cũng theo hướng tương tự. Những ngôi biệt thự đã được trùng tu nguyên bản. Không gian này vừa phục vụ lưu trú, vừa tổ chức các hoạt động nghệ thuật, triển lãm tranh, ảnh và sự kiện.
Ở các dinh thự gắn với lịch sử triều Nguyễn như Dinh I, Dinh III và cung Nam Phương Hoàng Hậu, kiến trúc được kết nối với câu chuyện lịch sử, nội thất và đời sống của những nhân vật từng gắn bó với nơi đây, mở ra không gian tham quan kiến trúc kết hợp trải nghiệm tìm hiểu lịch sử, văn hóa.
Nhà nghiên cứu văn hóa Tây Nguyên Đặng Trọng Hộ cho rằng: “Những cách làm như vậy cho thấy sự hài hòa giữa bảo tồn và khai thác du lịch, nếu có phương án phù hợp. Hoạt động du lịch có thể tạo thêm nguồn lực để duy trì sức sống cho di sản”.
Để xây dựng những tuyến du lịch kiến trúc có chiều sâu, Đà Lạt có thể tổ chức các hành trình theo chủ đề, như kiến trúc Pháp và dấu ấn quy hoạch đô thị, biệt thự giữa rừng thông, kiến trúc công cộng hay sự giao thoa giữa kiến trúc châu Âu và văn hóa bản địa…
Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng Nguyễn Thị Bích Ngọc, thời gian qua ngành đã chú trọng phát huy giá trị di sản kiến trúc phục vụ phát triển du lịch, đồng thời nhận diện giá trị của từng công trình để đưa di sản vào đời sống du lịch phù hợp. Cùng với xây dựng các tour, tuyến gắn với di sản, các đơn vị, doanh nghiệp đã tạo ra những trải nghiệm riêng gắn với đặc trưng của từng điểm đến.
Thời gian tới, việc rà soát, thống kê di sản, đánh giá giá trị nghệ thuật kiến trúc của từng biệt thự cổ tiếp tục được thực hiện. Đây là bước quan trọng để có thể phát huy giá trị di sản theo những hình thức phù hợp.
