Hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro trên thị trường phái sinh

Làm rõ căn cứ định giá và ký quỹ

Việc xác định giá phục vụ tính nghĩa vụ ký quỹ đối với vị thế bán hợp đồng quyền chọn chỉ số là một nội dung đang được làm rõ trong quá trình sửa đổi quy định về chứng khoán phái sinh. Vấn đề kỹ thuật này đang được đặt ra trong quá trình hoàn thiện quy định về hợp đồng quyền chọn chỉ số, cho thấy yêu cầu chuẩn bị cơ chế quản lý rủi ro ngay từ khâu thiết kế sản phẩm.

Ngày 23/10, Bộ Tài chính công bố bản tổng hợp, tiếp thu, giải trình góp ý dự thảo sửa đổi, bổ sung Thông tư số 58/2021/TT-BTC về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh. Các ý kiến tập trung vào những nội dung liên quan trực tiếp đến việc tổ chức giao dịch, xác định vị thế, định giá và duy trì ký quỹ đối với sản phẩm quyền chọn chỉ số.

Đáng chú ý, Công ty cổ phần Chứng khoán SSI đề nghị làm rõ mức giá tham chiếu cuối ngày được sử dụng để xác định nghĩa vụ ký quỹ đối với vị thế bán hợp đồng quyền chọn chỉ số. Theo lập luận của doanh nghiệp, việc không tính lãi, lỗ vị thế hằng ngày không có nghĩa người nắm giữ vị thế bán không phải duy trì, bổ sung ký quỹ khi giá quyền chọn biến động.

Nội dung góp ý phân biệt 2 việc dễ bị hiểu là một: thanh toán khoản lãi, lỗ phát sinh và xác định mức bảo đảm cho nghĩa vụ đang tồn tại. Nếu chỉ quy định không thanh toán lãi, lỗ hằng ngày mà thiếu căn cứ định giá phục vụ ký quỹ, việc kiểm soát nghĩa vụ của bên bán sẽ chưa được làm rõ.

Về nội dung này, cơ quan soạn thảo ghi nhận tiếp thu, hoàn thiện dự thảo; đồng thời giải trình rằng phương pháp xác định giá thanh toán cuối ngày được quy định tại quy chế của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) và công bố trên trang thông tin điện tử của đơn vị.

Trong quá trình tổ chức giao dịch, giá dùng để tính ký quỹ cần có căn cứ thống nhất. Nhà đầu tư cần biết nghĩa vụ được xác định thế nào; công ty chứng khoán cần cơ sở theo dõi tài khoản; đơn vị bù trừ cần dữ liệu để đánh giá khả năng thực hiện nghĩa vụ. Sự thống nhất này giúp các bên cùng theo dõi một trạng thái rủi ro, hạn chế cách hiểu khác nhau trong quá trình xử lý giao dịch.

Góp ý dự thảo, Công ty cổ phần Chứng khoán HD lưu ý, với các mã quyền chọn có thanh khoản thấp, giá khớp lệnh gần nhất có thể không phản ánh giá trị hợp lý của vị thế. Doanh nghiệp vì vậy đề nghị làm rõ mức giá phục vụ xác định giá trị vị thế và yêu cầu ký quỹ. Với sản phẩm có nhiều mức giá thực hiện và kỳ hạn đáo hạn, căn cứ định giá phục vụ quản lý nghĩa vụ cần được xem xét cùng đặc điểm giao dịch của từng mã.

Đây là điểm cần lưu ý khi chuẩn bị sản phẩm mới. Giá hình thành qua giao dịch có ý nghĩa đối với quyết định mua, bán, trong khi giá phục vụ quản lý ký quỹ phải đáp ứng yêu cầu đánh giá nghĩa vụ theo quy tắc đã công bố. Làm rõ mục đích sử dụng và phương pháp xác định từng loại giá giúp nhà đầu tư hiểu vì sao số tiền phải duy trì trên tài khoản có thể thay đổi.

Việc xác định giá còn liên quan đến định giá danh mục tự doanh, tính giá trị tài sản ròng của quỹ, lập báo cáo tài chính và sao kê tài khoản khách hàng. Vì vậy, một quy định về giá có thể tác động đến nhiều khâu nghiệp vụ, đòi hỏi cách áp dụng nhất quán giữa giao dịch, quản lý tài khoản và báo cáo.

Từ những góp ý này, yêu cầu hoàn thiện quy định về quyền chọn chỉ số đã đi vào các điều kiện vận hành cụ thể. Khi tài khoản phát sinh nghĩa vụ, căn cứ tính toán phải rõ; khi thị trường biến động, các bên cần có quy tắc để xử lý. Đó là nền tảng để việc mở rộng sản phẩm đi cùng khả năng kiểm soát rủi ro.

Đồng bộ quy định và năng lực vận hành

Cùng với định giá, việc xác định giao dịch đối ứng cũng được các thành viên thị trường đề nghị làm rõ. Đây là giao dịch mở một vị thế mới nhằm làm giảm vị thế ngược chiều đã có, liên quan trực tiếp đến việc ghi nhận nghĩa vụ còn lại của nhà đầu tư.

Công ty cổ phần Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HSC) đề nghị bổ sung tiêu chí cùng giá thực hiện và cùng loại quyền chọn khi xác định giao dịch đối ứng đối với hợp đồng quyền chọn chỉ số. Theo doanh nghiệp, ngoài tài sản cơ sở và ngày đáo hạn, cần xét đồng thời hai yếu tố này để xác định các vị thế có thực sự đối ứng với nhau. Cơ quan soạn thảo ghi nhận tiếp thu, hoàn thiện dự thảo.

Nội dung này cho thấy đặc thù của sản phẩm phải được phản ánh trong từng khái niệm nghiệp vụ. Hai hợp đồng cùng dựa trên một chỉ số, cùng ngày đáo hạn nhưng khác giá thực hiện hoặc khác loại quyền chọn không thể mặc nhiên được xem là tương đương về nghĩa vụ. Quy tắc nhận diện rõ ràng là cơ sở để theo dõi vị thế và xử lý giao dịch chính xác.

Ngay cách gọi tên sản phẩm cũng được rà soát. SSI đề nghị thống nhất thuật ngữ hợp đồng quyền chọn chỉ số trong toàn bộ thông tư, tránh sử dụng những tên gọi khác nhau cho cùng một sản phẩm. Ý kiến này được cơ quan soạn thảo tiếp thu. Với một nghiệp vụ mới, sự thống nhất từ khái niệm đến cách diễn đạt có ý nghĩa thiết thực đối với xây dựng quy trình và hướng dẫn khách hàng.

Những sửa đổi về thuật ngữ, giao dịch đối ứng hay giá phục vụ ký quỹ có quan hệ chặt chẽ. Xác định đúng loại hợp đồng là bước đầu để ghi nhận vị thế; xác định đúng vị thế là cơ sở tính nghĩa vụ; nghĩa vụ được tính rõ mới giúp các bên chuẩn bị nguồn lực thực hiện. Bởi vậy, quá trình hoàn thiện văn bản cần được đặt trong toàn bộ quy trình vận hành.

Cùng với sửa đổi quy định, công tác chuẩn bị của các đơn vị tổ chức thị trường cũng đang được triển khai. Ngày 15/10, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và VSDC phối hợp tổ chức hội thảo giới thiệu sản phẩm hợp đồng quyền chọn chỉ số với sự tham gia của các công ty chứng khoán thành viên.

Tại hội thảo, các đơn vị vận hành đề nghị thành viên nghiên cứu sản phẩm, đào tạo nội bộ, chuẩn bị truyền thông và tư vấn cho nhà đầu tư; bố trí nhân sự, nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin và tham gia kiểm thử theo kế hoạch của HNX, VSDC. Các công việc này gắn việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý với khả năng thực hiện tại từng thành viên.

Với công ty chứng khoán, chuẩn bị sản phẩm cần bao quát cả giao dịch, quản lý tài khoản và hỗ trợ khách hàng. Người tư vấn phải giải thích được nghĩa vụ của từng vị thế; hệ thống phải ghi nhận đúng đặc điểm hợp đồng; bộ phận quản lý rủi ro phải theo dõi được yêu cầu ký quỹ. Một khâu chưa thông suốt có thể ảnh hưởng đến cách khách hàng hiểu và thực hiện giao dịch.

Đối với nhà đầu tư, khả năng sử dụng sản phẩm phụ thuộc trước hết vào việc hiểu quyền, nghĩa vụ và chi phí tham gia. Thông tin hướng dẫn cần làm rõ cách xác định giá, điều kiện ghi giảm vị thế và yêu cầu duy trì tài sản bảo đảm. Sự rõ ràng này đặc biệt cần thiết khi các sản phẩm cùng được gọi là chứng khoán phái sinh nhưng có cơ chế vận hành khác nhau.

Trong giai đoạn chuẩn bị, những vấn đề được thành viên thị trường góp ý là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện quy định và quy trình nghiệp vụ. Hiệu quả phát triển sản phẩm mới sẽ phụ thuộc vào mức độ thống nhất giữa văn bản, hệ thống kỹ thuật và năng lực thực hiện của các bên. Làm rõ các điều kiện ấy từ đầu sẽ tạo cơ sở vững chắc hơn cho việc đưa quyền chọn chỉ số vào giao dịch.