Hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà

Nằm trên dãy núi xanh ngát bên quốc lộ 1B Thái Nguyên - Lạng Sơn thuộc địa phận xóm Phượng Hoàng, xã Phú Thượng, huyện Võ Nhai, theo truyền thuyết có đôi chim phượng hoàng đi tìm nơi xây tổ ấm, sau những chặng bay dài mệt mỏi, khát cháy họng đôi phượng hoàng dừng cánh uống dòng nước mát từ một máng đá đầy nước cạnh cửa một hang đá trên những dãy núi vùng Phú Thượng. Vẻ đẹp quyến rũ níu giữ chúng ở lại sinh sống. Cho đến ngày kia, chim trống không đi kiếm mồi được nữa, nó chui vào hang tối chết ở đó. Chim mái về, không thấy bạn đời đâu, ra đậu trên mỏm đá ở vách hang đợi. Ðợi mãi, đợi mãi, phượng hoàng mái hóa thành đá, dán mình vào vách hang. Từ đó hang có tên là Phượng Hoàng, xóm dưới chân núi cũng mang tên đẹp Phượng Hoàng.

Theo chuyện dân gian, ngày xưa, vùng đất này gặp nạn hồng thủy, nước ngập trắng cả đồng, dân phải chạy lên núi. Khi ra xem nước thấy một cái lồng gà trôi từ trong suối ra, dân làng truyền nhau gọi là hang Mỏ Gà, làng cũng mang tên làng Mỏ Gà. Hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà là tên gọi dân gian, gợi về huyền thoại đẹp.

Hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà đã từng ghi dấu cuộc đấu tranh chống khủng bố của nhân dân xã Phú Thượng dưới sự chỉ huy của đội Cứu quốc quân II chống thực dân Pháp. "Ngày 27-11-1944 (tức ngày 12-10 năm Giáp Thân) địch huy động hàng nghìn quân từ Lạng Sơn xuống và từ Thái Nguyên lên bao vây tiến công vào hang Phượng Hoàng, Mỏ Gà"...

Hang đá rộng lớn, ở lưng chừng núi, cách mặt đường quốc lộ 1B Thái Nguyên - Lạng Sơn khoảng 800 m. Trong hang có 373 gia đình, 150 trai tráng cùng với 75 du kích. Vũ khí trang bị chỉ có súng kíp, giáo mác, cung tên, nỏ. Biết lợi dụng thế núi, quân dân ta làm các sàn đá đợi quân địch. Từ 4 giờ, địch đặt pháo ở mặt đường phía trước núi bắn lên, rồi tổ chức nhiều cuộc tiến công. Nhưng cứ đến lưng chừng núi thì quân địch lại bị đánh bật trở lại. Một số tên hung hăng bò lên núi được 50 m lại bị sàn đá của ta sập xuống. Nhiều tên lê dương và lính khố đỏ bị đè chết tại chỗ, một số bị đá hất xuống tận chân núi. Mãi đến 14 giờ trong ngày, địch mới chiếm được hang, du kích đã rút an toàn. Trong hang chỉ còn một người già yếu, trẻ em và phụ nữ có con. Tấm gương hy sinh anh dũng của liệt sĩ Hoàng Khởi Hành vẫn được nhiều người ở vùng Phú Thượng kể lại cho lớp sau.

Hang suối Mỏ Gà nằm dưới chân núi đá vôi gồm sáu mỏm nhấp nhô. Từ quốc lộ 1B Thái Nguyên - Lạng Sơn vào chân núi hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà khoảng 150 m.

Leo 900 m là đến cửa hang Phượng Hoàng, gặp cây báng to cỡ một người ôm, vươn cao như vật chuẩn. Từ đây ngắm, đồng ruộng, xóm bản, nhà sàn như bức tranh sơn thủy hữu tình. Còn cửa hang phía dưới thấp dễ đi, râm mát hơn. Du khách chọn là đường ra.

Hang có chu vi khoảng 380 m đã từng chứa 373 gia đình. Từ trần hang xuống đáy hang sâu chừng 70-80 m. Ðáy hang có các mỏ nước thiên tạo trong vắt, cùng với không gian rộng, ánh sáng soi rọi tạo nên sự huyền ảo không cần đèn soi vẫn nhìn rất rõ những nhũ đá vôi hình voi chầu, kỳ lân múa, mẹ bồng con, nàng vũ nữ, bút tháp khổng lồ, những chùm san hô, chùm đá, hình tượng quả chuông lớn, chiếc bình hương đá và đặc biệt đôi cánh đại bàng nằm ở trong lòng hang trong tư thế dang rộng đón chào du khách, như nhắc lại, gợi nhớ câu chuyện ngàn xưa về tên gọi Phượng Hoàng.

Sau khi leo núi chơi hang, du khách xuống chân núi, thăm dòng nước mát từ trong lòng hang ngầm chảy ra - suối Mỏ Gà. "Nước suối Mỏ Gà là sinh khí của trời đất, đằm trong hương  bí ẩn của sâm rừng, hoa núi, người sẽ được tốt tươi, viên mãn". (Lời người xưa trên vách đá Mỏ Gà).

Hang suối Mỏ Gà nước chỉ sâu trên đầu gối, trong xanh nhìn thấu tận đáy hang như chào mời khách du lịch xuống tắm, tận hưởng sự khoan khoái sau giờ leo núi mệt mỏi. Những cảnh vật của đá tạo như: buồng tắm xinh xắn, tảng đá như chiếc giường tổ tiên hoang dã, những cột nhũ đá lô nhô. Lòng suối thắt lại bỗng mở ra khoảng 9 - 10 m, vòm hang suối Mỏ Gà cao vọt lên 7-8 m, dài 50-60 m tạo cho du khách sự sửng sốt. Lòng hang thoáng khí. Du khách có thể vào sâu 150 đến 250 m, bước chân trên sỏi nhỏ, doi cát mịn màng. Cái mệt tan biến trong không khí mát rượi.

Di tích lịch sử và thắng cảnh hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà đã được  Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng cấp quốc gia năm 1994.