Ngôi nhà sàn của gia đình ông Hoàng Văn Bóng, ở bản Mường Kem được dựng từ năm 1988. Gần 40 năm qua, ngôi nhà đã chứng kiến bao đổi thay trong cuộc sống của gia đình ông. Theo thời gian, phần mái và một số chi tiết đã có dấu hiệu xuống cấp, gia đình cũng vài lần sửa chữa, song thiết kế với những hàng cột gỗ chắc chắn vẫn được giữ gần như nguyên vẹn. Ông Bóng chia sẻ, với người Tày nơi đây, nhà sàn không chỉ là chỗ ở mà còn là truyền thống, là lịch sử của mỗi gia đình. Không ai nhớ chính xác nhà sàn có từ bao giờ, chỉ biết từ đời ông, đời cụ đã sống trong những nếp nhà dựng bằng gỗ rừng, lợp lá cọ. Nhà hỏng chỗ nào thì sửa chỗ ấy, rồi tiếp tục truyền lại cho con cháu. Trong ngôi nhà sàn này, ba thế hệ gia đình ông đã cùng sinh sống, gìn giữ nếp nhà như gìn giữ một phần ký ức của bản làng.
Cũng theo ông Bóng, nhà sàn của người Tày ở Nghĩa Đô thường có 3 gian; nhưng điểm khác biệt với nhà sàn các vùng khác đó là cầu thang có 9 bậc nhưng chỉ có một cầu thang duy nhất chứ không như nhiều nơi làm hai cầu thang, một cái để đi lên, một cái để đi xuống. Một điểm khác biệt nữa đó là trong thiết kế nhà sàn của người Tày ở Nghĩa Đô đều có hiên và lan can bằng gỗ trước nhà.
Theo thống kê, toàn xã Nghĩa Đô hiện có 1423 ngôi nhà sàn, trong đó trên 90% là nhà sàn truyền thống. Mặc dù đời sống người dân ngày càng phát triển, những mái nhà xây mới cũng theo đó tăng dần, nhưng những ngôi nhà sàn của đồng bào Tày không vì thế mà bị phai nhòa, những nếp nhà sàn vẫn tiếp tục được gìn giữ và phát huy giá trị.
Đồng chí Trần Quốc Toản, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã cho biết: “Nhà sàn từ lâu được coi là biểu tượng của văn hóa Tày ở Nghĩa Đô, là nơi sinh hoạt gia đình, cộng đồng, đồng thời cũng là nơi lưu giữ nhiều phong tục, tập quán của đồng bào. Khác với nhà đất hay nhà bê tông, nhà sàn dựng trên cột gỗ cao, mái lợp lá cọ mát về mùa hè, ấm về mùa đông, phù hợp với điều kiện sống của người dân vùng cao. Để bảo tồn và phát huy các giá trị của nhà sàn truyền thống, Ủy ban nhân dân xã thường xuyên tuyên truyền, vận động nhân dân giữ gìn và bảo tồn các ngôi nhà sàn cổ. Đối với những hộ có nhà xuống cấp, không thể sửa chữa, phải làm mới trong điều kiện vật liệu khan hiếm thì chúng tôi vận động bà con làm nhà sàn bê tông vừa bảo đảm độ bền, vừa giữ được kiến trúc của đồng bào Tày”.
Những năm gần đây, khi du lịch cộng đồng phát triển, du khách từ khắp mọi nơi cũng thường xuyên ghé thăm Nghĩa Đô; từ đó, nhiều hộ dân trên địa bàn xã đã mạnh dạn đầu tư, chỉnh trang nhà cửa để làm dịch vụ homestay đón khách trong và ngoài nước đến ăn nghỉ, tham quan.
Trong căn nhà sàn rộng rãi được xây dựng từ nhiều năm trước, bà Nguyễn Thị San, ở bản Nà Rịa đang bận rộn chuẩn bị đón đoàn khách du lịch. Vừa thoăn thoắt chế biến các món ẩm thực địa phương vừa trò chuyện, bà San cho biết: “Trước kia, gia đình tôi chỉ làm nương, thu nhập bấp bênh. Từ khi bắt đầu có du khách đến tham quan, gia đình tôi quyết tâm đầu tư, sửa chữa, cải tạo lại ngôi nhà sàn truyền thống để làm homestay. Nhờ đó, thu nhập của gia đình cũng tăng lên, vừa giữ gìn được truyền thống, vừa giới thiệu cho du khách về nếp nhà sàn đậm đà bản sắc”. Hòa mình vào thiên nhiên cùng nhóm bạn thân, chị Ngô Thùy Trang, du khách đến từ Phú Thọ chia sẻ: “Những ngôi nhà sàn của đồng bào Tày nơi đây rất đẹp, sạch sẽ, ngăn nắp. Khi được ở cùng với bà con, ngủ trong những ngôi nhà sàn, ăn những món ăn đặc sản của đồng bào như vịt bầu, cá suối, hít thở không khí trong lành nơi đây cảm giác mệt mỏi sau một tuần làm việc như tan biến”.
Với việc được công nhận là điểm du lịch cộng đồng, cùng phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp, kết hợp với nét văn hóa truyền thống đặc sắc cùng những mái nhà sàn cổ kính, Nghĩa Đô đã và đang là điểm đến lý tưởng cho du khách trong và ngoài nước. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Trần Quốc Toản cho biết thêm: Với mục tiêu “Biến di sản thành tài sản” địa phương đã và đang tập trung bảo tồn, khai thác tiềm năng, thế mạnh văn hóa bản địa gắn với phát triển du lịch, qua đó góp phần cải thiện và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân. Đồng thời tuyên truyền, chung tay cùng người dân cải thiện cảnh quan môi trường, xây dựng các điểm nhấn về du lịch để thu hút du khách.
